0-6 ياشقىچە ئانا تىل, دەرسلەرنىڭ يازما نۇسخىسى

دەسلەپكى سۆز

 

ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم ئاتا-ئانىلار. دەرسخانىمىزغا خۇش كەلدىڭلار. دەرسلىرىمىزنى ئاڭلاشتىن بۇرۇن سىلەرگە ئۆزۈمنى ۋە دەرسخانىمىزنى تونۇشتۇرۇش مەقسىتىدە بۇ تىمىنى تەييارلىدىم.

مەن پېداگوگ، بالىلار پسىخولوگى، تىلشۇناس ۋە ياكى ئوقۇتقۇچى ئەمەس. بۇرۇن مەنمۇ ئاددىي بىر ئانا ئىدىم، يەنى ئىشقا بېرىپ كېلىپ، بالىلىرىمنىڭ قورسىقىنى توقلاپ، يۇيۇپ-تاراپ، ئۆز تۇرمۇشۇمنىڭ كويىدا ياشايدىغان بىر ئانا ئىدىم. لېكىن ئالاھىدە بىر دەۋردە ياشىغان ئانا بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ئانىلار مۇشۇنداق ئېغىر يۈكنى زىممىمىزگە ئېلىپ قالدۇق. بۈگۈنكى كۈندە بۇ ئېغىر يۈك ھەر بىر ئۇيغۇر ئاتا-ئانىنىڭ زىممىسىگە چۈشتى. شۇڭا بۇ ۋەزىپە ئالدىمىزغا كەلگەندە بىز تېڭىرقىدۇق، چۆچۈدۇق، قانداق قىلىشىمىزنى بىلمىدۇق، ئىككىلىنىپ تۇرۇپ قالدۇق. ئاخىرىدا ھەممىمىز سەۋىيىمىزنىڭ يېتىشىچە، قولىمىزدىن كېلىشىچە بۇ خىزمەتنى ياخشى ئورۇنلاش ئۈچۈن تىرىشىپ باقتۇق. مەنمۇ چەتئەلدە، يۇرتتىن يىراق يەرلەردە ئانا بولۇش ۋە ئىككى پەرزەنتىمنى تەربىيىلەش سەپىرىمنىڭ دەسلىپىدە بەك تەجرىبىسىز ئىدىم. ئۇ چاغلاردا بېشىمىزغا بۇ قەدەر ئېغىر كۈنلەر كەلمىگەن، ھازىرقىدەك ئويغىنىش بولمىغان ئىدى. لېكىن، شۇ چاغلاردىمۇ بالىلىرىمغا ئۇيغۇرچە ئۆگەتسەم دەپ تورلاردىن ئۇيغۇرچە ماتېرىياللارنى ئىزدىسەممۇ ئارزۇيۇمدىكىدەك ماتىرىيال تاپالماي ئىچىم پۇشاتتى. كېيىن بالىلىرىمىز ئۈچۈن تىرىشىدىغان بولدۇق. قولغا كەلتۈرگەن ئازراق نەتىجىلىرىمىزدىن باشقىلار ئىلھام ئالدى، شۇنداقلا، باشقىلارنىڭ تەلىپى بىلەن تەجىربىلىرىمىزنى توردا ئورتاقلىشىش ئۈچۈن ئۈندىداردا بىر توپ  قۇردۇق. ئەمما، ئۇ توپتا باشقىلار كۆپ پىكىر قاتناشتۇرمىغاچقا، مەن دەرس سۆزلەيدىغان دەرسخانىغا ئايلىنىپ قالدى. شۇ توپنى يېتەكلەش داۋامىدا ئانىلارنىڭ تەجرىبە ئورتاقلىشىشقا ئېھتىياجىنىڭ چوڭلىقىنى ھېس قىلىپ، ئىككىنچى قاراردا ئۆزۈم رەسمىي ئىزدىنىپ، ئۆگەنگەنلىرىمنى، توپلىغانلىرىمنى، تەجرىبە-ساۋاقلىرىمنى سۆزلەپ بەردىم. «تاشئالما ئانا تىل دەرسخانىسى» مۇشۇنداق باشلاندى.

 

      بۇ دەرسخانىلاردا سۆزلەنگەن مەزمۇنلار ئۆزۈم بېشىمدىن ئۆتكۈزگەن ئانىلىق سەپىرىمدە ھېس قىلغان ھاسىلاتلىرىم. مېنىڭ چوڭ ئوغلۇم ئۆتكۈر بۇ يىل سەككىز ياشقا كىردى، ئۈچىنچى يىللىقتا ئوقۇيدۇ. 11 ئايلىق ۋاقتىدا يەسلى ھاياتىنى باشلىغان. ئىككى ياشقا كىرگەن چېغىدا يەسلىدىكىلەر ماڭا: «ئوغلۇڭنىڭ تىل تەرەققىياتى ئاستا، ئالاھىدە مائارىپقا ئېھتىياجلىق دەپ قارايمىز» دېگەن چېغىدا مەن ماقۇل بولۇپتىكەنمەن. ھازىر ئويلىسام، يەسلىدىكىلەرنىڭ ئېيتقىنى پۈتۈنلەي خاتا ئىكەنتۇق. بۇنى كېيىنكى ۋاقىتلاردا چوڭقۇر ھېس قىلدىم. چوڭ ئوغلۇمنىڭ مىجەزى بەك ئېغىر، چوڭ ئادەمنى كىچىكلىتىپ قويغاندەكلا ئىدى. چوڭ ئوغلۇمنى ئۆزۈم بەك تەرتىپلىك باققاچقا،  قائىدە-يوسۇنلۇق چوڭ بولغان. كىچىك بالىلاردەك يۈگۈرۈپ شوخلۇق قىلىدىغان ئىشلارنى قىلمايتتى. ئەسلىدە ئەينى چاغدا بالامغا تىل چىقىۋېتىپتىكەن. يەسلىنىڭ پېداگوگىكا يېتەكچىسى شۇنداق دېسە، مەن راستىنلا ئەنسىرەپ، بالامنىڭ تىل تەرەققىياتى ئاستا ئوخشايدۇ، دەپ ئالاھىدە مائارىپقا ئىلتىماس قىلىشقا قوشۇلۇپتىكەنمەن. ئەمەلىيەتتە ئۇ چاغدا بالامنىڭ قوش تىلدا تىلى تەڭ چىقىۋاتقانلىقى ئۈچۈن نورۋېگ تىلى باشقا نورۋېگ تەڭتۇشلىرىنىڭكىدەك ئۇنداق تېز چىقماپتىكەن. نورۋىگچىنى تەڭ ياشتىكىلەردەك سۆزلىيەلمىگەنلىكتىن، يېتەكچى شۇنداق دەپتىكەن. لېكىن، ئىككى تىلنى تەڭ ئۆگىنىۋاتقان بالىغا نىسبەتەن تەرەققىياتنىڭ ئاستا بولۇشى پۈتۈنلەي تەبىئىي ئەھۋالكەنتۇق. شۇنداق قىلىپ، ئالاھىدە مائارىپتىنمۇ بەھرىمەن بولغان بولدۇق. بىر ئالاھىدە مائارىپ ئوقۇتقۇچىسى ھەر كۈنى  يەسلىدە ئوغلۇم بىلەن بىر سائەت بىللە ئويناپ يېتەكچىلىك قىلدى. ئۈچ ياشقا كىرگەندە بىز ئۆي كۆچكەن سەۋەبلىك ئوغلۇمنى يەسلىدىن توختىتىپ ئۆزۈم ئۆيدە سەككىز ئاي باقتىم. سەككىز ئاي ئۆتۈپ، يەسلىگە قايتا بەردىم. ئەينى چاغدا نورۋېگچىسىنى يەنىلا تەڭتۈشلىرىگە سېلىشتۇرغىلى بولمايتتى. گەپلىرى ئاز ئىدى. ئەمما، مەن بىلەن ئالاقىدە ھېچقانداق مەسىلە يوق ئىدى. تۆت ياشقا كىرگەندە نورۋېگچىسى بىراقلا پارتلاپ چىقتى، ئۇيغۇرچىسىمۇ چىقتى. تۆت ياشتىن باشلاپ ئوغلۇم ئىككى تىللىق بولدى. ئەلۋەتتە بۇ جەرياندا نورۋېگچىسى ئاناتىلىدىن سەل ياخشىراق ماڭدى. مۇشۇ جەريانلاردا كۆپ نەرسىلەرنى ھېس قىلدىم. بۇنى كېيىنكى دەرسلەردە سىلەر بىلەن ئورتاقلىشىمەن.

 

      بىر نەچچە ئاي ئاۋۋال خىزمەت مۇناسىۋىتى بىلەن بىر يىغىنغا قاتنىشىپ قالدىم. شۇ يىغىندا ئوغلۇمنىڭ ئەينى چاغدىكى يەسلىدىكى يېتەكچىسىنى ئۇچرىتىپ قالدىم. «چۈشلۈك تاماق ۋاقتىدا ئازراق سۆھبەتلەشسەك بولامدۇ؟»دېدىم، قوشۇلدى. چۈشتە تاماق يېگەچ پاراڭلاشتۇق. ئۆزۈمنىڭ ئويلىغانلىرىمنىڭ ھەممىنى دېدىم، «سىزنىڭ ئەينى ۋاقىتتا دېگەنلىرىڭىز خاتا ئىكەنتۇق» دەپ. گەپلىرىمنى ئاڭلىدى، ئۆتكۈرنىڭ ھازىرقى ۋاقىتلىرىنى كۆرسەتتىم ۋىدىيودا. بۇ يىللارنى قانداق ئۆتكۈزگىنىمىزنى، ھازىر نەگە كەلگىنىمىزنى دەپ بەردىم. ئەينى ۋاقىتتا بىز ئولتۇراقلاشقان رايۇن چەتئەللىكلەر خېلى كۆپ سالماقنى ئىگەللەيدىغان رايۇن ئىدى. يەسلىدىمۇ نورۋېگ بالىلاردىن چەتئەللىك بالىلارنىڭ سانى كۆپ ئىدى. مېنىڭ ئۇنى ئاتايىن چۈشلۈك تاماقتا سۆھبەتكە تەكلىپ قىلىشىم، ئاشۇنداق چەتئەللىكلەر كۆپ سالماقنى ئىگەللەيدىغان يەسلىنىڭ پېداگوگىكا يېتەكچىسى تۇرۇپ، قوش تىللىق بالىلارنىڭ تىل ئۆگىنىش جەريانىغا ئائىت چۈشەنچىسىنىڭ كەمچىللىكىنى دەۋالغۇم كەلگەنلىكىدىن ئىدى. ئۆزىمۇ بۇنى ھېس قىلدى ھەم ئېتىراپ قىلىپ بوينىغا ئالدى. مېنىڭ تەجرىبىلىرىمنى ئورتاقلاشقىنىمغا سەمىمىي رەھمەت ئېيتتى. «نەرىڭ ئاغرىسا، شۇ يەرنىڭ دوختۇرى بولىسەن» دېگەندەك، بىزمۇ بالىلىرىمىزنىڭ ئاناتىلىنى قانداق چىقىرارمىز، دېگەن بۇ ئۇزۇن سەپىرىمىزدە ئىزدىنىپ يۈرۈپ، ئۆزىمىزمۇ بىلمىگەن ھالدا بىلىملەرگە ئىگە بولىدىكەنمىز.

 

      كىچىك ئوغلۇمغا كەلگەندە يەنە يېڭى مەسىلىلەرگە دۇچ كەلدىم. كىچىك ئوغلۇم سەككىز ئايلىق بولغاندىمۇ خېلى ئۇششاق قىلىپ بەرگەن نەرسىلەرمۇ گېلىدىن ئۆتمەي تۇرۇپ قالاتتى. بەزىدە ئېزىپ بەرگەن تاماقلارمۇ، ھەتتا ئۇماچلارمۇ تۇرۇپ قالاتتى. شۇ چاغلاردا بىر تەكشۈرۈشتە «يۇتقۇنچاق تار» دەپ دىئاگنوز قويۇلغان. ئەينى چاغدا بالىلار دوختۇرلىرى تەكشۈرۈپ دىئاگنوز قويۇشتى. مەن بۇ خىل ئەھۋالنىڭ كېيىنچە قانداق ئەھۋاللارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى سورىغىنىمدا، دوختۇر ماڭا بالىلار ئۆسۈش ھالىتىدە بولغاچقا، كېيىنچە چوڭىيىپ كېتىدىغانلىقىنى، لېكىن، بالىنىڭ تىلى چىقىش داۋامىدا تىل تەرەققىياتىنىڭ ئاستا بولۇشى ياكى سۆزلىگەندە تەلەپپۇزنىڭ ئېنىق بولماسلىقىدەك بەزى مەسىلىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىنلىكىنى ئېيتىپ، چوڭ ئىش يوق، ئەنسىرەپ كەتمەڭ، دېگەنىدى. كىچىك ئوغلۇم ھازىر تۆت ياشقا كىردى. ئىككى ياشقا كىرگەندىمۇ گەپلەرنى قىلاتتى. مىجەزى ئاكىسىغا پەقەت ئوخشىمايدۇ، ئوچۇق-يورۇق، مۇناسىۋەتكە ماھىر، ھەممە ئادەم بىلەن چىقىشالايدۇ، كۈلۈپلا تۇرىدۇ. گەپ قىلىشتىن تارتىنمىغاچقا توختىماي گەپ قىلىپ تۇرسىمۇ، نېمە دەۋاتقانلىقىنى بىلمەيتتىم. بۇ بالامنى يەسلىگە بەرسەم تىل تەرەققىياتى ياخشى بولمىسا، قىيىنىپ قالمىسۇن، دەپ خىزمەتتىن ئىستېپا بېرىپ ئۈچ يېشىغىچە ئۆيدە ئۆزۈم قارىدىم. ئىككى ياش ۋاقىتلىرىدىمۇ ناخشىلارغا ئامراق ئىدى. «كېپىنەك»، «قوقۇقۇق» دېگەن ناخشىلارنى ئۆگەتسەك، ئاھاڭلىرىنى شۇنداق ئۆلچەملىك ئېلىپ ئېيتاتتى، لېكىن سۆزىنى بىلگىلى بولمايتتى. «دادا» دېيەلەيتتى، «ئاپا»نى باشقىچە بىر نېمە دەيتتى. «توپ» ئەڭ كۆپ دېگۈزىدىغان گېپىمىز ئىدى، ئەمما ئۇنىمۇ دېيەلمەي «پوت» دەيتتى. گەپ قىلغاندا تاۋۇشلارنى ئالماشتۇرىۋېتەتتى. ئىككى ياش ۋاقتىدا مەن ساغلاملىق پونكىتىغا ئاپىرىپ شۇ يەردىكى دوختۇرلارغا كۆرسەتسەم، ئۇلار: «بالا تېخى كىچىك، ئەنسىرىشىڭنىڭ ھاجىتى يوق» دېدى. ئۈچ ياشقا كىرگەندە يەسلىگە بېرىپ، ئۆزۈم ئالاھىدە پېداگوگىكىلىق ياردەمنى ئىلتىماس قىلدىم، ئالاھىدە مائارىپ يېتەكچىلىرىگە ئەھۋالنى دېدىم، تىل تەتقىقاتچىلىرىغىمۇ يوللىدى، ئۇلارغىمۇ ئەھۋالنى ئېيتتىم. شۇ جەريانلاردا ئۇلار: «بالىنىڭ تىل تەرەققىياتى ياخشى، چۈشىنىش ئىقتىدارىدا مەسىلە يوق، ئەمما تاۋۇشلارنى چىقىرالمايدىكەن» دېدى. تاۋۇشلارنى چىقىرالمىغان شارائىتتا بالىغا قانداق ياردەمدە بولۇش مۇمكىنلىكى ھەققىدە تەكلىپلەرنى بەردى. ئۇلاردىن: « ئانا تىل بەك مۇھىم، ئەمما بالامنىڭ ئېھتىياجىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىمەن، بالام ئىككى تىل ئۆگىنىپ ماڭسا، قىينىلىپ قالامدۇ؟ چۈشىنىش ئىقتىدارى نورمال بولغانىكەن، ئانا تىلدا سۆزلەۋەرسەم بولامدۇ؟» دەپ سورىغىنىمدا، ئۇ پروفېسسور: «ئويلىغىنىڭىز توغرا، بالىڭىزنىڭ تىلىنى بىر تىل قىلساق، ئۇنىڭغا ئەلۋەتتە ئاسان توختايدۇ. لېكىن، مەن سىزنىڭ ئانا تىلنى توختىتىپ قويۇشىڭىزنى ھەرگىز تەۋسىيە قىلمايمەن. بىز بۇنى ناھايىتى ئېھتىياتچان بىر پوزىتسىيەدە تۇرۇپ يېرىم يىل سىناپ باقىمىز. ئەگەر ئائىلىدە ئانا تىلنى تولۇق %100 ئېلىپ مېڭىشىڭىز بالىنىڭ نورۋېگ تىلىنى ئۆگىنىشىگە ھېچقانداق تەسىر كۆرسەتمىسە، داۋاملىق مۇشۇنداق ئېلىپ مېڭىۋېرىمىز، بۇ بالىدا ئىككى تىلدا ياشاش ئىقتىدارى بار، تىل ئۆگىنىش تەس كەلسىمۇ، ھۆددىسىدىن چىقالايدىكەن، دېگەن گەپ.  ئازراق ئىمكانىيەت بولسىلا، بىز ئانا تىلنى جەزمەن قوغداپ قېلىشىمىز كېرەك.» دېدى، ماقۇل بولدۇم. ئەينى چاغدا نورۋېگ تىلىنىمۇ ناھايىتى مۇھىم ئورۇنغا قويدۇم، چۈنكى، يەسلىگە كىرگەندىن كېيىن، بالىلار تىل بىلمىسە، ئۆزئارا مۇناسىۋەت ئىقتىدارى توسالغۇغا ئۇچرايدىغان، ئۆزىنى قارشى ئېلىنمايدىغان ھېس قىلىپ، بارا-بارا توپتىن ئايرىلىپ، دوستى يوق بولۇپ قالىدىغان، ئېغىر بولغاندا پسىخىك توسالغۇ پەيدا قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، يەسلىدىكى دوستلىرى بىلەن ئالاقە قىلىپ ئوينىيالايدىغان بىر تىل سەۋىيىسىگە يېتىشى ئۈچۈن كۈچىدۇق. ئۆيدە ئانا تىلدا سۆزلەپ يۈردۈم، ئەمما ئانا تىلنى كۈچەپ ئۆگىتىشنى توغرا كۆرمىدىم. بالامنىڭ بارغانسېرى تەلەپپۇزى روشەنلىشىپ گەپ قىلىشقا باشلىدى. لېكىن، نورۋېگچىسى كۆپىيىپ كەتتى. ئالتە ئاي بولغاندا نورۋېگچە تولۇق ئالاقە قىلالايدىغان سەۋىيەگە يەتتى. بۇ جەرياندا بەك كۆپ ماتېرىيال كۆردۈم. نورۋېگىيەنىڭ ھەرقايسى ئۇنىۋېرستىتلىرىدا تىل تەتقىقاتى قىلىدىغان، قوش تىللىق بالىلارنىڭ تىل تەرەققىياتى ھەققىدە تەتقىقات يۈرگۈزىدىغان پروفېسسورلاردىن مەسلىھەت سوراپ خەتلەرنىمۇ يازدىم. كۆپ سۇئاللارنى سورىدىم، ئەستايىدىللىق بىلەن بېرىلگەن جاۋابلارنىمۇ تاپشۇرۇپ ئالدىم. بۇلارنى بالامنىڭ ئەمەلىي ئەھۋالىغا ماسلاشتۇرۇپ، قانداق قىلسام بالامنىڭ ئەھۋالىغا ماس پروگرامما تۈزۈپ، بالامغا ئەڭ ياخشى ياردەم قىلالايمەن دەپ ئويلىدىم. مۇشۇ جەرياندا نۇرغۇن ماتېرىياللار توپلاندى. ئۇلارنى ئۆزۈمنىڭ بالىلىرىمغا ئىشلىتىپلا تاشلاپ قويغۇم كەلمىدى، دەرسخانىلاردا ئورتاقلىشاي، دەپ ئويلىدىم. چۈنكى، بىزنىڭ شۇنداق ئېھتىياجىمىز بار. مەسىلەن: مېنىڭ چوڭ ئوغلۇم نورمال تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارى بىلەن تۇغۇلغان بالا، ئۇنى چوڭ قىلغان چاغلىرىم تەجرىبىسىز چاغلىرىم ئىدى. كىچىك ئوغلۇمغا كەلگەندە بەكرەك تەجرىبىلىك بولدۇم. لېكىن شۇنداق ئالاھىدە ئېھتىياجىمىز سەۋەبلىك، ھازىر تېخىمۇ ئاشۇرۇپ تىرىشچانلىق كۆرسىتىشكە توغرا كېلىۋاتىدۇ. ھازىر نورۋېگچىدىمۇ بەزى تاۋۇشلارنى چىقىرالمايدۇ. بەلكىم يېقىندا ھازىرقى پېداگوگىكىلىق ياردىمىدىن بىر دەرىجە ئۈستۈن بولغان مەخسۇس ئاۋازلارنى يېتىشتۈرىدىغان ئالاھىدە پىداگوگلارغا بېرىشى مۇمكىن. كىچىك ئوغلۇمنىڭ ئەھۋالى ئالاھىدە بولغانلىقتىن، مەن قارىغۇلارچە، «مەن ئۈچۈن ئانا تىل مۇھىم» دەپ ئۇنىڭغا زورلاپ تاڭسام بولمايدۇ، لېكىن، ھازىر ئانا تىلدا چۈشىنىش ئىقتىدارى %100. مەن ئانا تىلنى ئوغلۇمغا ئۆزىنىڭ تەبىئىي تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارىدا ئەمەس، تۆت ياشقا كىرىپ ئازراق ئەقىل كىرگىنى ئۈچۈن، «بالام، دادا ئۇيغۇر، ھە؟ ئاپا ئۇيغۇر، ھە؟ سىزمۇ ئۇيغۇر، ھە؟» دەپ يۈرۈپ، ئەقلىنى ئويغىتىپ، قىزىقتۇرۇپ ئازراق ئۆگىتىۋاتىمەن. ھازىر گەپلەرنى ئۇيغۇرچە دەپ بېرىشىنى سورىسام، تىلىنىڭ كېلىشىچە، تەلەپپۇز قىلالىغىنىچە دەپ بېرىدۇ. ئۇ گەپلەرنى بىز ئاڭلىساق چۈشىنىمىز، بەلكىم باشقىلار چۈشەنمەسلىكى مۇمكىن. لېكىن تىلدا ھەرگىزمۇ «مەن باشقا بالىلاردەك سۆزلىيەلمەيمەن» دېگەن تۇيغۇدا بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن، دوختۇرنىڭ: «تىلىنى تۈزەتسەڭلار بولمايدۇ»، دېگەن  تەۋسىيىسىگە ئاساسەن، ھېچقاچان «بۇنى ئۇنداق دېسەڭ بولمايدۇ، مۇنداق دە» دەپ تۈزىتىپ، ئوڭشىمايمىز. خاتا دەپ قويسا، «ھە مۇنداقمۇ؟» دەپ توغرىسىنى ئۆزىمىز دەپ قويىمىز. بۇ يەردە دېمەكچى بولغىنىم: نورمال بىر تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارى بىلەن تۇغۇلغان بالىنىڭ تېشىدا ئىنگلىز تىلى، شىۋىت تىلى، نورۋېگ تىلى، ئەرەب تىلى، تۈرك تىلى دېگەندەك تىل بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئائىلىدە كۈچىسە ئانا تىلنى ئۆگىنىشى تامامەن مۇمكىن ئىش. بۇنىڭ ئامال-چارىلىرى ھەم بار. شۇڭا مەن بۇنى ھېس قىلغان ۋاقتىمدا بۇ نەرسىلەرنى شۇنداقلا قويۇپ قويغۇم كەلمىدى. چۈنكى مەن ئەتراپىمدىكى بەزى بالىلارنىڭ ئانا تىلىغا قاراپ چۆچۈيمەن. شۇنداق تۇيغۇدا بولغان چېغىمدا بۇ نەرسىلەرنى ئانىلارغا زورلاپ، تېڭىپ بولسىمۇ ئۆگىتىپ قويغۇم كەلدى. شۇڭا مەن قانداقتۇر پېداگوگ، تىل تەتقىقاتچىسى بولمىساممۇ، ئوقۇتقۇچى، بالىلار پسىخولوگى بولمىساممۇ بۇ خىزمەتنى قىلىپ بېقىش قارارىغا كەلدىم. شۇڭا سىلەرگە بۇ دەرسخانىدا ئورتاقلىشىدىغان مەزمۇنىمىز: ئائىلەرنى ئاساس قىلغان ئانا تىل مائارىپى بولىدۇ. شۇنى ئۆگىنىمىز، سۆزلەيمىز، تەجرىبىلەرنى ئورتاقلىشىمىز، بۇنى ھەرگىز گۈلنار مۇئەللىم بىزگە دەرس ئۆتىۋاتىدۇ، مۇشۇنداق قىلساق چوقۇم ئۆگىنىۋالالايدىكەنمىز، دېمەي، گۈلنار مۇئەللىم تەجرىبىلىرىنى ئورتاقلىشىۋاتىدۇ، دەپ ئۆزۈڭلارنىڭ بالىلىرىڭلارغا ئانا تىل ئۆگىنىش جەريانىدا يەكۈنلىگەن تەجرىبىلىرىڭلارغىمۇ ئەھمىيەت بەرگەن ھالدا، ئۆزۈڭلارنىڭ خاسلىقىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، شاكىلىنى چىقىرىۋېتىپ، مېغىزىنى قوبۇل قىلىپ پايدىلىنىشىڭلارنى تەۋسىيە قىلىمەن.

      بۇرۇن دەرسلىرىمىزنى «ئانا تىل نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟» ياكى «ئانا تىل قانچىلىك مۇھىم؟» دەپ باشلايتتۇق. لېكىن بۈگۈن بىز بۇنى سۆزلىمەيمىز. چۈنكى، ھازىر بىز بۇنى بۇرۇنقى ھەرقانداق ۋاقىتلاردىكىگە سېلىشتۇرغاندا، بەك چوڭقۇر ھېس قىلدۇق. ئانا تىل مۇھىم بولغانىكەن، بۇ ئانا تىلنى قوغداپ قېلىش يولىدا ھەممىمىز خىزمەت قىلىشىمىز كېرەك، دەپ ئويلايمىز. ئەمما بۇ خىزمەتنىڭ قانچىلىك تەخىرسىزلىكىنى، بۇ خىزمەتنى قىلمىساق قانداق ئاقىۋەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىدىغانلىقى ھەققىدە ئازراق توختالغۇم كەلدى. مەن سىلەرگە بېشىمدىن ئۆتكەن بىر ئىشنى دەپ بېرەي:

      نورۋېگىيەگە يېڭى كەلگەن ۋاقتىمدا، نورۋېگ تىلى سىنىپىمىزغا يېڭىدىن بىرەيلەن كىردى. مۇئەللىم ماڭا ئۇ كىرىشتىن بۇرۇن، «بىزنىڭ سىنىپقا سىز بىلەن ئوخشاش مىللەتتىن بىرى كېلىدىكەن» دېگەنىدى. كەلگەندە قارىسام، رۇسىيەدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئۇيغۇركەن. بىز تەبىئىيلا بىللە ئولتۇردۇق، تەنەپپۇسلاردا پاراڭلاشتۇق. ماڭا: «كەچۈرۈڭ، مەن ئۇيغۇر بولغىنىم بىلەن ئۇيغۇرچە سۆزلىيەلمەيمەن» دېدى. «ھېچقىسى يوق» دەپ نورۋېگچە پاراڭلاشتۇق. ئۇ ساۋاقدېشىمنىڭ بوۋا-مومىلىرىدىن تارتىپ ساپ ئۇيغۇركەن. رۇسىيەدە تۇغۇلۇپ، چوڭ بوپتۇ، شۇ يەردە ئوقۇپتۇ. كېيىن ئەنگلىيەدە ئېنگلىز تىلى ئەدەبىياتىدا ئوقۇپتۇ. كېيىنچە بىر نورۋېگىيەلىك بىلەن توي قىلىپ، نورۋېگىيەگە كېلىپ قاپتۇ. پاراڭلىشىش داۋامىدا بارغانسېرى سىردىشىپ كەتتۇق. ماڭا دېدىكى: «بۇرۇنلاردا كىشىلەر مېنى سورىسا، ئىسمىم پالانى، مەن رۇسىيەلىك ئۇيغۇر، دەپ ئۆزۈمنى تونۇشتۇرۇپ يۈرىۋېرەتتىم. ھېچقانداق ئالاھىدە بىر تۇيغۇلاردا بولمايتتىم. يېشىم سەل چوڭايغاندىن بېرى خىجىل بولىدىغان بولۇپ قالدىم. سىزگە ئېيتسام، بوۋام، مومام ئۇيغۇر ئىدى. كىچىك چېغىمدا ماڭا ئۇيغۇرچە گەپ قىلاتتى(بوۋىسى، مومىسى رۇسىيەدە ياشاپ ئۆتكەن ئاكادىمىك كىشىلەركەن). بوۋام، موماملار ئۆيىمىزگە كەلسە، ئۇيغۇرچە پاراڭلىشاتتۇق، ئۇ چاغلاردا ئۇيغۇرچىنى چۈشىنەتتىم. شۇنداق ئېسىمدە، مەكتەپكە كىرمىگەن چاغلىرىم ئىدى. لېكىن، نېمىشقىدۇر، دادام بىلەن ئاپام بوۋام، موماملارنى كۆرگەندە ئۇيغۇرچە سۆزلىگەن بىلەن ئىككىسى ئۇيغۇرچە گەپ قىلىشمايتتى، رۇسچە گەپلىشەتتى. ماڭىمۇ رۇسچە گەپ قىلاتتى. كېيىن رۇسچە مەكتەپكە كىردىم، بوۋام، موماملارمۇ تۈگەپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن تەدرىجى بوۋام، مومام ماڭا ئۆگەتكەن ئۇيغۇرچىنى ئۇنتۇپ كەتتىم. كېيىن ئاتا-ئانام ئۇيغۇرچە ئۆرپ-ئادەتلەر بىلەن ياشىمىغاچقا، مەن مۇشۇنداق ئېتىم ئۇيغۇر، ئۆزۈم ئۇيغۇر ئەمەس ئادەم بولۇپ قالدىم. بۇ ئەمەلىيەتتە كىشىگە بەك ئېغىر كېلىدىكەن. ھېچكىم ماڭا بىر نېمە دېمەيدۇ، ئەمما، مەن بۇ ھەقتە كۆپ ئويلىنىدىغان بولۇپ قالدىم. ئىنسان مۇشۇنداقمۇ بولۇپ قالامدۇ؟ ئېتىڭىز ئۇيغۇر، لېكىن سىز ئۇيغۇر ئەمەس، باشقا بىر مىللەتكە تەۋە بولۇپ كەتكەن. مەن كىملىكىمنى يوقاتتىم.» دەپ يىغلاپ بەردى.

      سىلەرگە نېمىشقا بۇ مىسالنى سۆزلەپ بېرىمەن، دېگەندە، مېنىڭ ئۇ تونۇشۇم شۇ چاغدا 43-44 ياشقا كىرىپتىكەن. ئۇ 3-4 ياش ۋاقتىدا ئۇيغۇر بولۇۋاتقان بىر بالا ئىدى. كېيىن مەكتەپكە كىرگەندە بوۋا، مومىسى تۈگەپ كېتىپتۇ. 40 يېشىغا كەلگەندە بۇ ئىنسان ئۆزىنىڭ كىملىكىنى تامامەن يوقىتىپتۇ. مەن گەرچە ئەينى چاغدا ئۇنىڭغا تەسەللىي بېرىپ: «سىز ئۈمىدىڭىزنى ئۈزسىڭىز بولمايدۇ، سىزنىڭ مۇشۇلارنى ھېس قىلغانلىقىڭىز، مۇشۇنداق تۇيغۇلاردا بولغانلىقىڭىز سىزنىڭ كىملىكىڭىزنىڭ سىزنىڭ روھىي دۇنيايىڭىزدا، تۇيغۇلىرىڭىزدا كۈچلۈك ساقلىنىپ تۇرىۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسى.» دەپ تەسەللىي بەردىم. لېكىن ئۇ يا تىلىنى بىلمەيدۇ، يا دىنى يوق، بىر نورۋېگ بىلەن توي قىلغان، بالىسى بار، يېمەك-ئىچمەك جەھەتتە ھېچقانداق پەرھىزى يوق… شۇنداقلا بولۇپ كەتكەن بىر ئىنسان. بۇنداق بىر ئىنساننىڭ قەلبىدە بىر ئويغىنىش بولۇپ، ئۆزىنى قاتتىق بىر ئىرادە بىلەن باشقۇرۇپ ئەسلىگە قايتمىسا، كېيىنكى ھاياتتا ئاشۇنداق ياشاپ ئۆتۈپ كېتىش ئېھتىمالى ناھايىتى زور. دېمەكچى بولغىنىم: بىر ئەۋلاد مۇشۇنداق تاشلاپ قويۇلسا، كىملىكنىڭ يوقىلىپ كېتىشىگە 30-40 يىل كەڭتاشا يېتىپ ئاشىدىكەن. بىز ئۇيغۇرلاردىن تۈركىيەلەردە ئىككىنچى، ئۈچىنچى ئەۋلادلار تۇغۇلۇپ ياشاۋاتىدۇ. ياۋروپادا بىزلەر بىرىنچى ئەۋلاد. بالىلىرىمىز ئىككىنچى ئەۋلاد. مەن ئەتراپىمدىكى بالىلىرىمىزغا قارىغان ۋاقتىمدا بۇ بالىلارنىڭ 20-30 يىلدىن كېيىنكى ۋاقىتلىرىنى ئويلاپ باقىمەن. بۇ بالىلىرىمىز شۇ چاغقا كەلگەندە، قانچىلىك ئۇيغۇر بولالايدۇ، دېگەننى ئويلىغىنىمدا بەزى چاغلاردا چۆچۈيمەن. بىر بالا 10 يېشىدا مۇشۇنداق بولۇپ كېتىدۇ، 30-40 يېشىدا قانداق بولۇپ قالار، دەپ ئويلاپ چۆچۈپ قالىمەن. مەن بۇلارنى دەرس جەريانىدا يەنە سىلەر بىلەن ئورتاقلىشىمەن.

      بىر ئۇيغۇر مەكتەپكە بىر ئانا 15 ياشلاردىكى بىر بالىسىنى ئېلىپ كەپتۇ. ئانا بالىسىنى مەكتەپكە ئېلىپ كىرىشكە شۇنچىلىك تىرىشىپتۇ.  بالىسى قەتئىي ئۇنىماپتۇ. ئاخىرىدا، ئانىسى بەك زورلىغانلىقتىن، كىرگۈسىنىڭ يوقلىقىدىن ئانىسىغا يېنىپتۇ. «كىرمەيمەن دېدىمغۇ! ئۆزۈڭ كىر، مەن كىرمەيمەن» دەپ كەينىگە بۇرۇلۇپ، ئانىسىنى قويۇپ قويۇپ كېتىپتۇ.

      بىر بالىنىڭ ئانا تىل مەكتىپىگە كىرگۈسىنىڭ كەلمەسلىكى، كىرىشكە جۈرئەت قىلالماسلىقى، خالىماسلىقى ماڭا نۇرغۇن بالىلارنىڭ يەنە نەچچە يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇر توپىغا كىرەلمەسلىكى، كىرىشكە جۈرئەت قىلالماسلىقى، ئۇ توپقا كىرىپ سىناپ بېقىشتىن، بولدى قىلايچۇ، دەپ كىرمەي سىرتتا قېلىشىنى تاللىشىدەك، كىشىنىڭ كۆڭلىنى ناھايىتى يېرىم قىلىدىغان كەلگۈسىنى كۆرسەتكەندەك قىلدى. مەن بۇنى كۆپ بالىلارغا قاراپ ھېس قىلىمەن. ھېلىھەم بىزدە ئۈمىد بار. ياخشى يېرى، بېشىمىزغا كەلگەن كۈن ئېغىرلاشقانسېرى، ئاتا-ئانىلاردىمۇ ئويغىنىش بولىۋاتىدۇ. ھازىرقى ھالىتىمىزنى نەچچە يىللار ئالدىدىكى ئەھۋالىمىزغا ھەرگىز سېلىشتۇرالمايمىز. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بۇرۇنلاردا كىچىكلىكىمىزدە ۋەتەندە تىلىمىز شۇنداقلا چىقىپ قالغاندەك، «بالىلارنى قىينىمايلى، چوڭ بولغاندا ئۆگىنىۋالىدۇ» دەپ، يۈزەكى قاراش بىلەن غەمسىز يۈرگەنىدى. ئالتە يىل ئاۋۋال ئوسلو ئۇيغۇر ئاناتىل مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغان ۋاقتىمدا، مەكتەپكە ئاساسلىقى قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلار بالىلىرىنى ئېلىپ كېلەتتى. چۈنكى ئۇلار تىلىنى يوقىتىپ باققان-دە!؟ ئۇلاردا بىر قورقۇنچ بار، بۇنى ھېس قىلىپ باققان، شۇڭا بالىلىرىنى ئېلىپ كېلەتتى. ۋەتەندىن چىققان ئۇيغۇرلاردىن ساناقلىق ئىدى. ئەمدى ھازىر مانا ئارىدىن يەتتە يىل ئۆتۈپ ئوسلو ئۇيغۇر مەكتىپىنى قايتا قۇرۇپ، ئۈچ سىنىپلىق قىلىپ ئاچتۇق. يىللاردىن بېرى داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. ھازىر قولىمىزدا 50 كە يېقىن بالا بار. شەخسەن مېنىڭ قولۇمدا 20 نەچچە بالا بار. بالىلار كۆپ بولۇپ كەتكەچكە يېڭى ئوقۇتقۇچى تېپىپ، ئۈچىنچى بىر سىنىپنى ئاچتۇق. نەچچە يىلدا بالىلارمۇ كۆپەيدى. لېكىن مۇشۇنىڭ ئۆزى ھەم ئۇيغۇرلىرىمىزدا ئويغىنىش بولغانلىقىنىڭ ئىپادىسى. لېكىن، ئويغانمىغان ئاتا-ئانىلارمۇ ناھايىتى نۇرغۇن. بىزنىڭ ئەھۋالىمىز ئادەتتىكى خەتەرلىك ئەھۋال ئەمەس. بىزنىڭ ئەھۋالىمىز ناھايىتى خەتەرلىك ئەھۋال. شۇنداقلا، 30-40 يىل بىردەمدە ئۆتۈپ كېتىدۇ، بالىلار چوڭ بولىۋېرىدۇ، ئاتا-ئانىلار ھۇشيار تۇرۇپ ھەر بىر كۈننى چىڭ تۇتۇپ، بالىلارنىڭ تىلىغا، دىنىغا، كىملىكىگە، ئۆزلۈكىگە ئىگە بولمىسا، ئۇنى سىرتتىكى چوڭ تىل، چوڭ مەدەنىيەت يەپ كېتىدۇ. شۇڭا بۇ يەردە دېمەكچى بولغىنىم:  ھەممىمىز قىلىشقا تېگىشلىك بىر مۇھىم خىزمەت بار، يەلكىمىزدە بىر ئېغىر مەسئۇلىيەت بار. بىز مەيلى ۋەتەننىڭ ئىچىدىكى ياكى تېشىدىكى ئۇيغۇرلار بولايلى، ۋەتەننىڭ ئىچىدە ئاسسىمىلاتسىيە قىلىش سىياسىتىنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە چوڭ خرىسقا دۇچ كېلىۋاتىمىز، چەتئەللەردە بولسا بىراۋ بىزنى مەقسەتلىك ئاسسىمىلاتسىيە قىلىۋېتىمىز دېمىسىمۇ، بىز ئۇيغۇرلار ناھايىتى كىچىك بىر گورۇپپا بولغانلىقىمىز ئۈچۈن، تاشقى دۇنيادىكى تىل ۋە مەدەنىيەتنىڭ مىقدارى ۋە تەسىرى بەك چوڭ بولغاچقا، يەنىلا شۇنىڭغا يەم بولۇپ كېتىش، شۇنىڭ ئىچىدە كۆرۈنمەس بىر شەكىلدە يوقاپ كېتىشتەك بىر خەۋپكە دۇچ كېلىۋاتىمىز. شۇڭا ھازىرقى مەسىلە، بالىمىزنىڭ تىل ئۆگىنىشى تەس بولۇش ئەمەس، ئالدىمىزدىكى ئەۋلادلىرىمىزنىڭ تىلنى يوقىتىش، باشقا تىللارنىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىش، دىنىمىزنى يوقاتمىسىمۇ، ئۇنى ئۆز ماھىيىتى بىلەن ئۆگىنەلمەسلىك، شەكىلگە ئۆگىنىپ قېلىش، مەدەنىيىتىمىزنى بىلمەسلىك، تارىخىمىزنى بىلمەسلىك ياكى بۇ ھەقتە ساۋاتلىرى ناھايىتى ئاز، روھىي دۇنياسىغا تەسىر كۆرسەتكۈدەك دەرىجىدە چوڭقۇر، مۇستەھكەم بولمىغانلىقى سەۋەبىدىن كىملىكىمىزنى يوقىتىپ قويۇش، ئېتى ئۇيغۇر، لېكىن ھەقىقىي ئۇيغۇر ئەمەس، مېنىڭ يۇقىرىدىكى ساۋاقدىشىمدەك بولۇپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىمىز.

      بالىلار كىچىك چېغىدا بىز بۇ خەتەرنى تازا ئوبدان ھېس قىلمايمىز. چۈنكى، كىچىك بالىلار ئاتا-ئانىغا باغلانغان بولىدۇ. كۆپ ۋاقىتلىرى بىز بىلەن ئۆتىدۇ. «مەن بۇنى خالىمايمەن» دەپ بىزنى تاشلاپ چىقىپ كەتمەيدۇ. لېكىن، بالىلار چوڭ بولىدۇ، سىرتتىكى تىلنى ئۆگىنىدۇ، ئۆزىنىڭ دوستلىرى بولىدۇ، ھەۋەسلىرى بولىدۇ. شۇ چاغدا بىز بىلەن زىددىيەتلىشىپ قالسا، ئۇلار تاللايدۇ. مۇستەقىل بولغان چېغىدا «كەچۈرۈڭلار، دادا، ئاپا، مەن بۇنى خالىمىدىم، مەن ماۋۇنى خالايمەن» دەپ بىزنى تەرك ئېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ھازىردىن باشلاپ ئۇلنى چىڭ سالمىساق، شۇنداق كۈنلەرنىڭ كېلىپ قېلىشىدەك قورقۇنچلۇق رېئاللىقتىن قۇتۇلىمەن، دەپمۇ قۇتۇلالمايمىز.

      بۇ يەردىكى بالىلارنىڭ ئۇيغۇرلۇق ھاياتىنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنى بىز ئاتا-ئانىسى ۋە ئائىلىسى. ئۇلارغا دەسلەپ تەسىر كۆرسىتىدىغان ئادەملەرمۇ بىز ئاتا-ئانىسى. بىز ئۇلارنىڭ تىلى، تارىخى، ۋەتىنى، ھەممە نېمىسى. لېكىن، يەنە بىر نەرسىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقىمىز كېرەككى، بىزنىڭ بالىلىرىمىزدا يېتىلىدىغان ئۇيغۇرلۇق بىلەن بىزنىڭ ۋەتەندە يېتىلگەن ئۇيغۇرلۇقىمىزنى سېلىشتۇرالمايمىز. بىزنىڭ بالىلىرىمىز چەتئەلدە ناھايىتى چوڭ تۈركۈمنىڭ ئىچىدىكى كىچىك بىر تۈركۈم بولۇپ ياشايدۇ. بۇ يەردە ئىككى پاراللېل ماڭىدىغان نەرسە بار. ئۆيدىكى ئانا تىل بىلەن سىرتتىكى چەتئەل تىلى (يەسلىدىكى تىل، مەكتەپتىكى تىل). ئۇيغۇرچە قىممەت قاراشلار بىلەن سىرتتىكى جەمئىيەتكە ئورتاق بولغان قىممەت قاراشلار. مەن بۇنى بالىلارنىڭ «قوش كىملىكى» دەپ ئاتىۋالدىم. (ئەسكەرتىش:  قوش كىملىك دەپ ئاتىۋالغىنىم دېمەكچى بولغانلىرىمنى پۈتۈنلەي توغرا ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرەلمەيدۇ دەپ ئويلايمەن. بۇنىڭ كەسپى بىر ئاتىلىشى ۋە ياكى مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىمنى ھەقىقى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلەيدىغان بىر ئىبارە بولۇشى مۇمكىن. مەن شۇنداق بىر ئاتالغۇنى تاپالمىدىم ۋە بۇنى مۇشۇنداق ئاتاپ تۇردۇم.) بالىلار كىچىك  ياشتىن چوڭ بولغىچە بىزنىڭ ئائىلىنى ئاساس قىلىپ بالىلارغا ئۇيغۇرلۇقنى ھېس قىلدۇرۇشىمىز، تاشقى دۇنيادىكى بالىلار كۈندە بېشىدىن كەچۈرىۋاتقان، ئۇلار كۆنگەن قائىدىلەر بىلەن بەك تېپىشىپ قالسا، بالىلار سىرتقى مەدەنىيەتتە ئۆزىنى باشقىلاردىن بەكلا پەرقلىق ۋە بۇ سەۋەبلىك بەك تەنھا ھېس قىلىپ قالىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلاردا ھەرۋاقىت سىرتتىكى دوستلىرىغا ئوخشاش بولۇش، يەسلىدىكى دوستلىرىغا ئوخشاش كىيىنىش، دوستلىرىغا ئوخشاش يەپ-ئىچىش دېگەندەك ئىستەكلەر باش كۆتۈرۈپ، ئۆز مەدەنىيىتىدىن چەتنەيدىغان، بىزار بولىدىغان ئالامەتلەرمۇ كۆرۈلۈپ قالىدۇ. مەسىلەن: چوڭ ئوغلۇم كىچىكىدە سامسىغا بەك ئامراق ئىدى، شۇڭا يەسلىگە ئاپىرىدىغان تاماق قۇتىسىغا سامسا سېلىپ بېرەتتىم. پولونى ياخشى كۆرەتتى، سېلىپ بەرسەم، ئاپىرىپ يەيتتى. تۆت ياشلارغا كىرگەندە، يېڭى يەسلىگە يۆتكەلگەندىن كېيىن، «ئاپا، مەن سامسا ئاپارمايمەن، پولو ئاپارمايمەن، بولكا ئاپىرىمەن» دەيدىغاننى چىقىرىۋالدى. شۇنىڭ بىلەن «بالام، سەن سامسىنى ياخشى كۆرەتتىڭغۇ؟» دېسەم، «بىزنىڭ يەسلىدىكى ئاداشلارنىڭ ھېچقايسىسى سامسا يېمەيدۇ» دېدى. بالىلارنىڭ ھېچقايسىسى سامسا يېمىگەچكە، بالىلارنىڭ ھەممىسى قىزىقىپ، «سەن نېمىشقا بۇنى يەيسەن؟» دەپ سوراۋەرسە، بالام ئۇ توپنىڭ ئىچىدە ئۆزىنى ئۇلارغا ئوخشىمايدىغان، ئالاھىدە، يالغۇز ھېس قىلىپ قېلىپ، ئاشۇلاردەك بولغۇسى كەپتۇ، دەپ ئويلىدىم. بۇ كىچىك بالىلاردىكى تەبىئىي ئەھۋال. چوڭ بولغانچە مۇنداق مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشنى ئۆگىنىدۇ. مەسىلەن: ئوغلۇم ھازىر سامسىنى ئاپارغۇسى كەلسە ئاپىرىدۇ. «بۇ نېمە؟ ئەجەب پۇرايدىغۇ؟» دېسە، «بىزنىڭ سامسا شۇنداق پۇرايدۇ» دېدىم، دەپ كىرىدۇ. ياكى مەكتەپكە بولكا ئاپىرىپ، سامسا، پولولارنى ئۆيدە يەۋېرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن سامسا، پولونى ئۆچ كۆرۈپ، ئۆيدە يېمەيدىغان بولۇپ قالمىدى.

      بالىلار ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا مۇشۇنداق بىر جەريانلار بولىدۇ. لېكىن، ئائىلىدىكى ئۇيغۇرلۇق تەربىيىسى ۋە سىرتتىكى يەسلى، مەكتەپنى ئاساس قىلغان مەكتەپ تەربىيىسىنىڭ ھەر ئىككىسى بالىنىڭ ۋۇجۇدىدا ئۆز ھاسىلاتلىرىنى يارىتىپ ماڭىدۇ. بالىلىرىمنى مىسالغا ئالسام: ئۇلار نوۋرېگىيەدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولدى. مەن كىچىكىدىن باشلاپ توختىماي ئۇلارغا تىلىنى ئۆگىتىمەن، مەدەنىيىتىنى تونۇشتۇرىمەن، تارىخىنى سۆزلەپ بېرىمەن، دىنىنى ئۆگىتىمەن. شۇنداق قىلىپ ئۇيغۇرچە ئۆرپ-ئادەتلەر، ئۇيغۇرچە ياشاش ئۇسۇلى، مەسىلىلەرگە ئۇيغۇرچە قاراش، ئۇيغۇرچە پوزىتسىيە، ئۇيغۇرچە قىممەت قاراشلار بالىلىرىمنىڭ روھىدا يېتىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇلار ناھايىتى سىستېمىلىق بىر نورۋېگ مەكتەپ مائارىپىدا تەربىيىلىنىدۇ، نورۋېگ جەمئىيىتىدە ياشايدۇ، نورۋېگ دوستلىرى بولىدۇ. شۇ چوڭ ئىجتىمائىي توپتا ياشاش جەريانىدا نورۋېگ تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ئۆگىنىدۇ، نورۋېگ جەمئىيىتىنى چۈشىنىدۇ، نورۋېگچە پىكىر قىلىدۇ، نورۋېگچىمۇ ياشايدۇ، بىر ئىشلارغا نورۋېگچە پوزىتسىيە تۇتىدۇ، نورۋېگلارنىڭكىدەك قىممەت قاراشلىرى بولىدۇ. بۇ ئىككى نەرسە بالىنىڭ ۋۇجۇدىدا تەڭ، پاراللېل يېتىلىدۇ، تەڭ، پاراللېل ياشايدۇ. بۇ يەردە بالىلارنىڭ ھاياتى قانداق بولىدۇ، دېگەندە، بىر توپ نورۋېگلارنىڭ ئارىسىغا كىرگەندە بۇ بالىلاردا نورۋېگچە قىممەت قاراش باش كۆتۈرىدۇ. لېكىن، بۇ يەردە ئۇنىڭ بىلەن كېسىشىپ تۇرغان ئۇيغۇرلۇق بولىدۇ. بىر توپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىگە كىرگەن چاغدا، بۇ بالىلاردىكى ئۇيغۇرلۇق ئالامەتلەر روشەن كۆرۈلىدۇ ھەم رولىنى جارى قىلىدۇ. لېكىن، بۇ يەردە يەنە ئۇنىڭغا باراۋەر كىرىشىپ تۇرغان بىر نورۋېگلىك بولىدۇ. مەن بۇنى «قوش كىملىك» دەپ ئاتىدىم. مېنىڭچە بولغاندا، بۇ يەردىكى «قوش كىملىك» تە مۇھىم بولغان نەرسە: بالىلارنى بالام نورۋېگ بولۇپ كېتەرمۇ، دەپ قورقۇپ نورۋېگلىكىدە كىچىكىدىن تارتىپ ئەركىن-ئازادە ياشاتمىساق بولمايدۇ. نورۋېگلىككە قويۇپ بېرىش كېرەك بالىلارنى. سىرتتىكى تىلنى ئۆگىنىشى كېرەك، مەدەنىيەتلەردە ياشىتىش كېرەك. مەسىلەن: بالىلارنى يەسلىدە ۋە بىرىنچى، ئىككىنچى يىللىقلاردا دۇنيادىكى دىنلارنى ئۆگىتىش داۋامىدا، 12-ئايدا يەنى روژدىستىۋا بايرىمى ئېيىدا چېركاۋلارغا ئاپىرىدۇ. لېكىن، مەن ھېچقاچان بالامنى چېركاۋغا بارمىسۇن، دەپ ئوقۇتقۇچىسىغا خەت يېزىپ باقمىدىم. بېرىپ كەلگەندىن كېين سورايمەن: «بالام، نېمە قىلدىڭلار بۈگۈن؟» دەپ. «ئۇلار يەسۈسنىڭ قانداق تۇغۇلغانلىقىنى تىياتىر قىلىپ ئوينىدى…» دەپ تەپسىلاتلارنى دەپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەن ئۇنى چۈشەندۈرىمەن: «بالام، بۇلار يېسۇس دەيدۇ، بىز ئەيسا پەيغەمبەر دەيمىز…» دەپ، ئۆزىمىزنىڭ دىنى بۇ ھەقتە نېمە دەيدىغانلىقىنى بالامغا ئېزىپ ئىچۈرۈپ كەلدىم. دېمەكچى بولغىنىم: بالىلار سىرتقى دۇنيادا ياشىشى كېرەك، سىرتقى دۇنيا بالىلىرىمىزنىڭ ئۇيغۇرلىقىنى يەپ كېتىدۇ، دەپ بالىلىرىمىزنى قورۇشىمىزنىڭ ھاجىتى يوق. لېكىن، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارغا سىزىپ بېرىدىغان بىر چېگراسى بولۇشى كېرەك.

      «سىز چوڭ دۇنيادا ياشايسىز، بالام، چۈنكى سىز چوڭ دۇنيانىڭ بىر ئەزاسى. ئۇ يەردە ياشاش ھوقۇقىڭىز بار ھەم مەجبۇرىيىتىڭىز بار. لېكىن، بۇ يەردە سىز ئۆتۈپ كەتسىڭىز بولمايدىغان چېگرالار بار.» دېگەننى بالىلارغا كىچىكىدىن تارتىپ ھېس قىلدۇرۇش كېرەك. مەسىلەن: «سىز دوستلىرىڭىز بىلەن تۇغۇلغان كۈنگە بارسىڭىز بولىدۇ. لېكىن، سىز ئۇ يەردىكى ھەممە نەرسىنى يېسىڭىز بولمايدۇ.» بۇنى قانداق ھەل قىلىمىز؟ مەن تۇغۇلغان كۈنى بولىدىغان بالىنىڭ ئانىسىغا خەت يازىمەن. ئۇلار نېمە تاماق ئەتسە، ئوخشاش تاماقنى ئۆيدە تەييارلاپ بېرىمەن. ئۇلار كەمپۈت يېسە، بالامغا ئۆزىنىڭ ھالال كەمپىتىنىمۇ بېرىمەن. ئۇ يەردە باشقا نەرسىلەرنى يېمەسلىكىنى، ئۆزىنىڭكىنى يېيىشىنى جېكىلەيمەن. «سىز دوستلىرىڭىز بىلەن 15 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىگە بارسىڭىز بولىدۇ، لېكىن، باشقىلارنىڭ قايتىش ۋاقتى كەچ سائەت 10:00 بولسا، سىزنىڭ 7:00 بولسۇن. يەتتىدە ئۆيگە قايتىشنى ئەستىن چىقارماڭ.» مانا بۇ بالىلارغا سىزىپ بېرىدىغان چېگرالار. شۇنداق بولغاندا ئۇلار چوڭ مەدەنىيەتنىڭ ئىچىدە ئۆزىنىڭ كىملىكى بىلەن ياشايدۇ. ئۆزىنىڭ كىملىكىنى يوقىتىپ قويمايدۇ. مەن بۇنى سىناق قىلدىم. بالىلارغا بۇنى ئۆگىتىمەن، دەپ تىرىشقان ۋاقتىڭىزدا تېشىدىكى چوڭ مەدەنىيەتتىكى كىشىلەرنىڭمۇ قوللىشىنى، چۈشىنىشىنى قولغا كەلتۈرىدىكەنسىز. ھازىر ئوغلۇم تۇغۇلغان كۈنلەرگە بارسا، بۇرۇنقىدەك بالىلارنىڭ دوستلىرىنىڭ ئانىلىرىغا ئۇزۇن خەت يېزىپ، «كەچۈرۈڭ، مەن سىزدىن بۇنى سورىشىم كېرەك. چۈنكى، مېنىڭ بالام خالىغان نەرسىنى يېسە بولمايدۇ. لېكىن، بارمىسا، ئوغلۇمنىڭ ھەم سىزنىڭ بالىڭىزنىڭمۇ كۆڭلى يېرىم بولىدۇ. شۇڭا، چوقۇم بېرىشى كېرەك. بىزنى تەكلىپ قىلغىنىڭلار ئۈچۈن بىز خۇش بولدۇق. لېكىن، كىچىككىنە قىيىنچىلىقلىرىمىز بار. سىز نېمە تاماق ئېتىسىز؟ مەن شۇ تاماقنى تەييارلاپ بېرەي. ئېغىر كۆرمەي، شۇ تامىقىنى تاماق قۇتىسى بىلەنلا ئالدىغا قويۇپ بەرسىڭىز بولىدۇ.» دەپ يۈرمىسەممۇ، ئاتا-ئانىلار ماڭا تەكلىپنامە ئەۋەتكەن چېغىدا ماڭا نېمە تاماق قىلىدىغانلىقىنى دەيدىغان بولدى. «بىز بۈگۈن مۇنداق تاماق ئېتىمىز، ئۆتكۈر شۇ تاماقنى ئەكەلسە بولىدۇ، بىز مۇنداق كەمپۈت ئالماقچى، مۇنداق تورت يېمەكچى. قايسىسىنى يېسە بولىدۇ، قايسىسىنى يېسە بولمايدۇ؟» دەپ مەندىن سورايدۇ. مەن بالىلىرىمنىڭ دوستلىرىنىڭ بولۇشى، كۆڭۈللۈك بىر ئىجتىمائىي ھاياتى بولۇشى ئۈچۈن، ئوغۇللىرىمنى ھېچقاچان بۇلاردىن چەكلەپ كەلمىدىم. لېكىن مەن بالىلىرىمغا ھەرۋاقىت دەيمەن(چوڭ ئوغلۇم بىلىدۇ ھازىر): «بىزدە تۇغۇلغان كۈن ئۆتكۈزۈش، دەيدىغان ئىش يوق. لېكىن، دوستلۇقىڭلارغا ئەھمىيەت بەرگىنىم ئۈچۈن، مەن سېنى بارسۇن، دەپ رۇخسەت قىلدىم» دەپ. ئوغلۇم بۇنى دوستلىرىغىمۇ دەپتۇ: «بىزدە ئەسلى تۇغۇلغان كۈن ئۆتكۈزىدىغان ئىش يوق، لېكىن، مەن سىلەرنى ئۆيگە مېھمانغا چاقىرسام، سىلەر كېلىپ، تاماق يەپ كەتسەڭلار بولىدۇ.»

      بالىلارغا ئىمكانىيەت بېرىش كېرەك. لېكىن، بالىلارغا چېگرالارنىمۇ سىزىپ بېرىش كېرەك. چۈنكى، مېنىڭچە، شۇنداق بولغاندا «قوش كىملىك» تەڭپۇڭ بولىدۇ، جەمئىيەت ئۈچۈن توغرا بولغان بىر ئەۋزەللىككە ئايلىنىدۇ. بۈگۈن دۇنيادىكى قايسىبىر دۆلەت بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئىنسانلار توپىنىڭ كۆپ خىللىشىشى، كۆپ خىل مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنىشىگە ئىگە، كۆپ خىل تىلنى سۆزلەيدىغان، ھەرخىل تۈركۈملەردىن كەلگەن ئادەملەرنىڭ بىر جەمئىيەتتە ياشىشى، بىر ئەۋزەللىك، ناھايىتى ياخشى بىر ئىش، دەپ قوبۇل قىلىنماقتا. بىز ئۆزىمىزنىڭكىنى قوغداۋاتقانلىقىمىزنى باشقىلارغا بىلدۈرگەن ۋاقتىمىزدا، باشقىلاردىمۇ بىزنىڭكىگە ھۆرمەت شەكىللىنىدىكەن. بىزنىڭ ئۆز خاسلىقىمىز بىلەن ياشاش ئىمكانىيەتلىرىمىزنى ھۆرمەت قىلىدىكەن. «بۇ سېنىڭ تاللىشىڭ، مۇشۇنداق ياشاپ كەلدىڭ، ئەلۋەتتە، سەن بىز بىلەن ناھايىتى كەڭ-كۇشادە ياشايسەن، لېكىن، ئۆز چېگرالىرىڭنىڭ ئىچىدە قالساڭ بولىدۇ» دېگەن چۈشىنىش بولىدىكەن. شۇڭا، دېمەكچى بولغىنىم: مۇشۇنداق تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارنىڭ كىچىكىدىن تارتىپ قىلىدىغان خىزمىتى ناھايىتى مۇھىم. بۇنى كېيىنكى دەرسلەردە، ھەر بىر ياش باسقۇچىغا قاراپ تۇرۇپ قىستۇرۇپ ماڭىمىز.

      مەن ئەتراپىمدىكى ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلارنى كۈزىتىپ باقىمەن. بۇرۇنقى خىزمەت ئورنۇمدىمۇ چەتئەللىك ئاياللار ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان بىر ئاممىۋىي تەشكىلاتتا چەتئەللىك ئاياللارنىڭ خىزمەت تېپىشىغا ياردەم قىلىدىغان مەسلىھەتچى بولۇپ ئىشلەيتتىم. ئۇ يەردىمۇ ئوخشاش بولمىغان دۆلەتلەردىن كەلگەن ئاياللار بار ئىدى. بىز ئاياللار ۋە بالىلار تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىشلەيدىغانلىقىمىز ئۈچۈن، ئانىلار بىزنىڭ ئاممىۋىي تەشكىلاتنىڭ مۇلازىمىتىدىن بەھرىمەن بولسا، بالىلىرىمۇ بالىلارغا ئاتالغان نۇرغۇن پائالىيەتلىرىدىن بەھرىمەن بولاتتى. شۇ جەرياندا مەن ئۇيغۇر بولمىغان باشقا چەتئەللىك كۆچمەنلەرگە تەۋە بولغان نۇرغۇن ئانىلار ۋە ئۇلارنىڭ بالىلىرى بىلەن ئۇچرىشىپ، ئۇلارغا قارىتا ئاز-تولا تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش پۇرسىتىگىمۇ ئېرىشكەنىدىم. ھازىرقى خىزمىتىمدىمۇ مەن نورۋېگ تىلى كۇرسىدىن باشقا خەلقئارالىق بالىلار تەرەققىيات پروگراممىسىدا قىسقا مۇددەتلىك بىر تەربىيىلەشكە بارماقچى بولىۋاتىمەن. ئۇنىڭدا ئىدارىنىڭ كىچىك بىر تۈرى بولۇپ، شۇنى ئىشلەۋاتىمەن. مۇشۇ جەرياندىمۇ، ئائىلىدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر، ئاتا-ئانىلار بىلەن بالىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتلەر، بالىلارنى بېقىش ۋە تەربىيىلەش جەھەتتە ئاتا-ئانىلارنىڭ ياردەمگە مۇھتاج ئىشلىرى قاتارلىق ئىشلاردا ئانىلار بىلەن جىق سۆھبەتلەردە بولىمىز. ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چەتئەللەردىكى توپلارغا قارىساق، كۆچمەن ئانىلارنى بىر قانچە تۈرگە بۆلۈشكە بولىدىكەن (بۇ يەردە بالىلىرىنى ئۆز كىملىكى بىلەن تەربىيلەشتە نەتىجىسى تازا كۆڭۈلدىكىدەك بولمىغان ئانىلارنى دېمەكچى) :

      بىرىنچى تۈرلۈك ئانىلار تاشقى مەدەنىيەتكە بەك ئوچۇق-يورۇق بولىدىكەن. مەسىلەن: بېكىنمىچى ئەمەس، تىللارنى ئۆگىنىپ، خىزمەتلەرنى تېپىپ، بالىلىرىنىمۇ بەك قورۇۋالماي ياشايدىكەن. لېكىن، ئۆز مەدەنىيىتىنىڭ كۆرۈنمەس بىر شەكىلدە، سىرتتىكى چوڭ مەدەنىيەتنىڭ تەسىرىدە يوقاپ كېتىدىغانلىقىنى يادىدىن چىقىرىپ قويغاندەك ھالەتتە بىغەم ياشايدىكەن. كۈندىلىك ھاياتتىكى زەررە-زەررە ئۆزگىرىشلەر بىلەن نېمىلەردىن مەھرۇم قېلىۋاتقانلىقىنى، بولۇپمۇ ئەۋلادلىرىنىڭ نېمىلەردىن مەھرۇم قېلىۋاتقانلىقىنى تازا ھۇشيارلىق بىلەن كۆرۈپ يېتەلمەيدىكەن. لېكىن، كۈنلەر ئۆتۈپ، بالىلىرى چوڭ بولۇپ، شۇ مەھرۇم قېلىشنىڭ نەتىجىسى ئالدىغا پوككىدە تاشلانغان ۋاقىتتا قاتتىق چۆچۈپ، نېمە قىلىشىنى بىلمەي تىپىرلاپ كېتىدىكەن.

      ئىككىنچى تۈرلۈك ئانىلار ناھايىتى بېكىنمىچى. مەسىلەن: تاشقى مەدەنىيەتنى، تىلنى، ھەممە نەرسىنى ئىنكار قىلىدىكەن. ھەتتا بالىلىرى تاشقى دۇنيانىڭ تىلىغا ئۇستا بولۇپ كەتسىمۇ ئىنتايىن قورقۇپ كېتىدىكەن. بالىسىنىڭ نورۋېگ، ئىنگلىز بولۇپ كېتىشىدىن قورقۇپ كېتىدىكەن. بالىلىرىنىڭ نورۋېگ دوستلىرى بولۇشىنى خالىمايدىكەن، ئۆزىنىڭ مۇھىتىدىكىلا ئادەملەر بىلەن ئارىلىشىشىنى خالايدىكەن، بالىلىرىنى شۇ دائىرىدە چەكلەيدىكەن. بۇنداق ئانىلار بالىلارنىڭ ئەركىن، كەڭ مۇھىتتا ئوقۇپ، بىلىم ئېلىپ، شۇ جەمئىيەتنى چۈشىنىپ ياشاش ئىمكانىيەتلىرىنى چەكلەپ قويىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن بالىلار كەڭرى جەمئىيەتنى چۈشەنمىگەنلىكتىن، كىچىك تۇرۇپلا بېكىنمىچى ئىدىيەلەر، بۇ جەمئىيەتتىكى ئۆزى بىلەن ياشاۋاتقان باشقا ئىنسانلار تۈركۈملىرىگە قارىتا بىر خىل گۇمانسىراش، ئىنكار قىلىش، ئىشەنمەسلىك، ئېغىر بولغاندا، ئۆچ كۆرۈش، ئۇلارنى ياخشى كۆرمەسلىك دېگەندەك مەسىلىلەر كۆرۈلىدىكەن. مەسىلەن: بىرەيلەننىڭ بالىسى يەسلىگە بېرىشنى ياخشى كۆرمەيدىكەن. «نېمىشقا بارمايسىز؟» دېسە، «ئۇلار دېگەن سېرىقلار، ئەسكىلەر…» دەيدىكەن. ئۈچ-تۆت ياشلىق بالا قانداق بولۇپ بۇنداق تۇيغۇغا كېلىپ قالىدۇ؟ ئەمەلىيەتتە ئۈچ-تۆت ياشلىق بالا ئائىلىسىدىن چىقماي ئاتا-ئانىسى بىلەنلا بولىدۇ. مەن سۆھبەتتە «سىز ئۆيدە يولدىشىڭىز بىلەن پاراڭلاشقاندا، شۇنداق ئىبارىلەرنى ئىشلىتەمسىلەر؟» دېسەم، دەسلەپ ئېتىراپ قىلماي، كېيىن ئېتىراپ قىلدى، بالىسىنىڭ شۇنداق بولۇپ قېلىشىدا ئۆزىنىڭ تەسىرىنىڭ بارلىقىنى تونۇپ يەتتى.

      بۇ يەردە دېمەكچى بولغىنىم: بىرىنچى تۈرلۈك ئانىلار ياكى ئىككىنچى تۈرلۈك ئانىلار بولمىسۇن، ئىككىلىسىدە بىر ئارزۇ-ئۈمىد بار ئىكەن. «بالام سىرتتىكىلەردىن بولۇپ كەتمىسە، كىملىكىنى ساقلاپ قالسا» دەيدىكەن. لېكىن، يولى ئوتتۇرا يول بولمىغانلىقتىن، ئىككىلىسى كوڭۈلسىز نەتىجىگە ئاپىرىدىكەن. شۇڭا، مېنىڭچە، بىز بالىلارنى تاشقى دۇنياغا قويۇپ بەرسەك بولىدۇ. بالىلار تاشقى دۇنيانى چۈشەنمىگەن چاغدا، ئۇ دۇنيادىكى ئۆزىنىڭ ئورنىنىڭ قانداق بولۇشىنى، ئۇ ئورنىدا قانداق ياشىسا توغرا بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ يېتەلمەيدۇ. شۇڭا شۇلارنى باشتىن كەچۈرۈشى كېرەك، بىز بۇ سەپەردە ئۇلارغا يېتەكچى، ياردەمچى بولۇشىمىز كېرەك، ئۇلارغا بىر ياشاش ئىمكانىيىتى بېرىپ، سۇئاللارنى قويۇشىمىز كېرەك. «ئەمدى قانداق قىلىمىز؟» دەيدىغان تاللاشلارغا، دوقمۇشلارغا كەلگەن ۋاقتىمىزدا، خۇرۇچىنى بىز سېلىپ بېرىپ، نەتىجىسىنى بالىلاردىن كۈتۈپ، بالىلارنىڭ ئەقلىي ھۆكۈم چىقىش ئىمكانىيىتىنى يارىتىپ بېرىشىمىز كېرەك، دەپ ئويلايمەن.

      شۇڭا، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلارنىڭ «قوش كىملىكى»نى ھەرگىز بالىلىرىم ئەبجەش بولۇپ كەتتى، دەپ چۈشىنىۋالمىسىكەن، دەپ ئويلايمەن. بالىلار ئەبجەش بولۇپ كەتمەيدۇ. لېكىن، بالىلار ئىككى مەدەنىيەتنىڭ ئىچىدە چوڭ بولغانىكەن ھەر ۋاقىت بۇ ئىككى مەدەنىيەتنىڭ ھاسىلاتلىرى بىلەن ياشايدۇ. بۇ يەردە بىزنىڭ ۋەزىپىمىز نېمە بولىدۇ، دېگەندە، بىز بالىلىرىمىزنىڭ «قوش كىملىكى» نىڭ بىرىنى، يەنى ئۇيغۇرلىقىنى يېتىلدۈرىمىز. يېتىلدۈرگەندىمۇ مۇستەھكەم بىر ئۇل بىلەن، چىڭ بىر باغقا چىگىپ تۇرۇپ يېتىلدۈرىمىز. شۇنداق بولغىنىدا، بىز بالىلارنىڭ چېگرالىرىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەرگىنىمىزدە، ئۇيغۇرلۇق كىملىكى يەنە بىر كىملىكى تەرىپىدىن يەۋېتىلمەيدىغان ھالەتتە مۇستەھكەم بولىدۇ. بۇ تامامەن مۇمكىن. بۇنىڭ مىسالى سۈپىتىدە مەن ئاۋستىرالىيەدە تۇغۇلۇپ ئۆسۈپ، ئاۋسترالىيەدىكى ئاناتىل مەكتەپلىرىدە ئوقۇپ، ۋەتەندىن چىققان ئاتا-ئانىسى تەرىپىدىن تەربىيىلىنىپ، ھازىر قارىسىڭىز، بۇ قىز ۋەتەندىن چىققانمۇ-نېمە، دېگۈزۈپ ھەيران قالدۇرىدىغان، ھازىر ئاۋسترالىيەدىكى ئاناتىل مەكتىپىگە يېتەكچىلىك قىلىپ، شۇ يەردە ئىشلەۋاتقان ئانا تىل مۇئەللىملىرىدىن بۇنى كۆرگەندەك بولدۇم. ۋەتەنگە ئەزەلدىن بېرىپ باقمىغان، ياۋروپادا، چەتئەللەردە چوڭ بولغان بىر ئەۋلاد ۋەتەندىن چىقىپ مۇشۇ يەردە ئاتا-ئانا بولغانلارنىڭ بالىلىرىنى ياراملىق ئۇيغۇر قىلىش ئۈچۈن تەربىيىلەپ بېرىۋاتىدۇ. دېمەك، خىزمەتلەر ياخشى ئىشلەنسە، بۇ تامامەن مۇمكىن ئىشلار.

      مېنىڭ ئۈچىنچى يىللىقتا ئوقۇۋاتقان ئوغلۇم ئۆتكەن يىلى يېڭى يىلدا ماڭا سىنىپتا بىر كارتا ياساپ ئەكىرىپتۇ. ئۇ چاغ بۇلارنىڭ روژدېستىۋ پائالىيىتى ھەپتىسى ئىدى. چۈنكى 12-ئايدا پۈتۈن ئوقۇتۇشنىڭ مەزمۇنى روژدېستىۋاغا باغلىنىشلىق بولىدۇ. مەسىلەن: ھەرخىل سوۋغاتلارنى ياسايدۇ، مەكتەپلەردە شۇنىڭ ناخشىلىرى، شۇنىڭ ھېكايىلىرى، شۇنىڭ پائالىيەتلىرىلا بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بالام ئۆزىچە خۇدۈكسىرەپ، بىر كۈنى مەندىن: «ئاپا، مەن چىقسام بولامدۇ؟» دەپ سورىدى. ئۇ كۈنى قول ھۈنەرۋەنچىلىك دەرسىدە سىنىپتا ھەممىسى بىللە ئولتۇرۇپ، يېقىنلىرىغاروژدېستىۋالىق سوۋغات ياسايدىكەنتۇق. مەن: «سەن نېمىشقا چىقمايسەن؟» دېسەم، «ئۇنداق دېگەن بىلەن مەن مۇسۇلمان تۇرسام!» دېگەنىدى، «توغرا دەيسەن، جېنىم بالام، شۇنى قەلبىڭدە چىڭ تۇتۇپ، ›مەن دېگەن مۇسۇلمان› دەپ ئويلاپ تۇرۇپ چىقىۋەرگىن. ئۇ دېگەن بىر قول ھۈنەرۋەنچىلىك دەرسى، ئۇ يەرگە چىقىپ بىر نەرسىلەرنى كېسىپ، چاپلايسەن، ياسايسەن، ناھايىتى كۆڭۈللۈك بىر كۈن ئۆگىنىش قىلىپ كىرىسەن، نۇرغۇن نەرسىلەرنى ئۆگىنىسەن. چىقىپ، سوۋغات ياساپ، مۇئەللىمىڭگە بەر» دېدىم. چىقىپ ماڭا بىر سوۋغات ياساپ كىرىپتۇ. بۇ سوۋغىتى بىر كارتا ئىكەن. بىر تەرىپىگە مۇئەللىمى كېسىپ تەييارلاپ بەرگەن روژدېستۋو دەرىخىنىڭ سۈرىتىنى بوياپ چاپلاپتۇ. يەنە بىر تەرىپىگە خەت يېزىپتۇ. بۇ كارتىسى ھېلىھەم ئالدىمدا تۇرىدۇ، مەن بۇنى ھازىرغىچە شۇنداق قىممەتلىك سوۋغات سۈپىتىدە ساقلاپ كەلدىم. كارتىغا نورۋېگچە مۇنداق يېزىپتۇ: « روژدېستۋو بايرىمى كېلەي دەپ قالدى، لېكىن، مەن روژدېستۋو بايرىمىنى ئىنتىزارلىق بىلەن ساقلىمايمەن. مەن ھېيتنىڭ كېلىشىنى ئىنتىزارلىق بىلەن ساقلايمەن. ھۆرمەت بىلەن: ئۆتكۈر». ئۇ كارتىنى ماڭا بېرىپ ئۆزىنىڭ ھوجرىسىغا كىرىپ ئوينىدى. سافادا ئولتۇرۇپ كۆرۈپ، كۆزلىرىمگە ياش كەلدى. شۇ چاغدا، نەچچە يىل بالامغا بىز ئۇيغۇر، بىز مۇسۇلمان، دېگەننى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئاز-ئازدىن قىلغان ئەجىرلەرنىڭ مېۋىسىنى كۆرگەندەك بولدۇم. مېنىڭچە، يەتتە ياشلىق بىر بالا شۇنى ھېس قىلالىغان بولسا، ناھايىتى ياخشى، دەپ ئويلىدىم. مۇئەللىمىمۇ شۇ كۈنى ماڭا بىر ئۇچۇر يېزىپتۇ: «ئۆتكۈرنىڭ سىزگە ياسىغان كارتىسىنى كۆردىڭىزمۇ؟ بالىڭىز كىملىكىنى بەك ياخشى تونۇغان بىر ئەۋلاد بوپتۇ. مەن بۈگۈن كارتىسىنى كۆرۈپ، شۇنچىلىك تەسىرلەندىم».

      دېمەكچى بولغىنىم، بىز تىرىشساقلا بۇ ئىشلار تامامەن ئىمكانىيىتى بار ئىشلار. لېكىن، بۇ سەپەر بەك ئۇزۇن سەپەر. بىز كۈندە ئۇيغۇرچە ئۆگەنسەك، بالام مەندىن «ئاپا، بىز ئۇيغۇرچىنى كۈندە ئۆگىنەمدۇق؟» دەپ سورايدۇ. مەن: «بالام، بىز ئۇيغۇرچىنى تاكى مەن ئۆلۈپ كەتكۈچە ئۆگىنىمىز» دەيمەن. بۇ گەپنى ئاڭلاپ: «ۋاي-ۋۇي، ئۇ چاغدا سىز بەك قېرىپ كېتەرسىز، مەن بەك چوڭ بولۇپ كېتەرمەن؟» دەيدۇ. «بالام، بىز ئۇقمايمىز قاچان كېتىپ قالىدىغىنىمىزنى. سىز 18 ياشقا كىرگۈچە، مۇشۇ ئۆيدە ئۆگىنىمىز. ئۇنىڭدىن كېيىن، ئۆزىڭىزنىڭ ھاياتىڭىزنى ئۇنىۋېرستىتلاردا ئۆتكۈزسىڭىز، شۇ چاغدىمۇ، سىزگە داۋاملىق ‹ئاۋۇ كىتابنى ئوقۇڭ، ماۋۇنى ئوقۇپ بېقىڭ› دەپ، سىز كەلسىڭىز، سىز بىلەن ھەرخىل تېمىلاردا ئۇيغۇرچە پاراڭلىشىپ تۇرىمەن» دەيمەن. مەن بالام چوڭ بولۇپ خېلى ياشلارغا يەتكۈچە، «بولدى، مەن قىلىدىغان خىزمىتىمنى قىلىپ بولدۇم» دەپ خاتىرجەم قولۇمنى قويۇۋېتەلمەسلىكىم مۇمكىن. چۈنكى، بىز تەجرىبىسىز، بىز يېڭى، بىزنىڭ تېخى كۆپ ساۋاقلىرىمىز يوق، بىزگە تېخى بىرى بۇنى مۇنداق قىلساڭلار بولىدۇ، دەپ ئالدىمىزغا قويۇپ بەرگەن تەييار كونسىپىك يوق. بۇنى پۈتۈنلەي ئۆز ئەھۋالىمىزغا قاراپ، مېنىڭچە، مۇنداق قىلساق بولىدىكەن، مېنىڭ كۆرسىتەلەيدىغان ئەڭ چوڭ تىرىشچانلىقىم مۇشۇ، دەپ ئىمكانىيىتىمىزنىڭ يار بېرىشىچە قىلىمىز.

      بۇنىڭ ئۈچۈن بالىلارغا دىنىنى ئۆگىتىمىز، تىلىنى ئۆگىتىمىز، مەدەنىيىتىنى ئۆگىتىمىز، ئۆرپ-ئادىتىنى ئۆگىتىمىز، تارىخىنى سۆزلەپ بېرىمىز. مەن دىن، مەدەنىيەت، ئۆرپ-ئادەت، تارىخ ھەققىدە سۆزلەپ بولالمايمەن، ئۇلارغا مېنىڭ سەۋىيەممۇ يەتمەيدۇ. پەقەت سەۋىيەمنىڭ يېتىشىچە، ھەر خىل مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ ئۈگىتىمەن. بۇ دەرسخانىدا يۇقارقىلار ئىچىدىكى تىل ئۆگىتىش ئىچىدىكى «ئائىلىلەرنى ئاساس قىلغان ئاناتىل مائارىپىدا قوش تىللىق شارائىتتا تىل قانداق ئۆگىتىلىدۇ؟» دېگەن مۇشۇ بىر تارماق مەزمۇننى سۆزلەيمىز. بىزنىڭ مەۋجۇدلۇقىمىز بىر چوڭ تەتقىقات مېۋىسى. مەن چەتئەلدە ئوقۇۋاتقانلارنىڭ ئىچىدىكى مۇشۇ ساھەدە ئوقۇغان، داۋاملىق ئوقۇۋاتقانلاردىن بولسا مۇشۇ ساھەنى تەتقىق قىلىدىغان تەتقىقاتچىلارنىڭ، دەرسلىك تۈزىدىغانلارنىڭ، بالىلارنىڭ ھەقىقىي ئېھتىياجىغا ماسلاشقان بىر يۈرۈش مۇلازىمەت تۈرلىرىنىڭ، يېتەكچىلەرنىڭ، ياردەمچىلەرنىڭ چىقىشىنى شۇنچىلىك ئۈمىد قىلىمەن. ئۇلار چىققۇچە، بىز ئۆزىمىز قولىمىزدىن كېلىشىچە ئۆگىنىپ، ئۆگىتىپ، تەجرىبىلىرىمىزنى ئورتاقلىشىپ تۇرىمىز.

      سىلەرگە مەلۇم بولغىنىدەك، تىل يۇقىرىدىكى مەزمۇنلارنىڭ ئاساسىي ھەم يۇقىرىدىكى بارلىق مەزمۇنلارنى ئۆگىنىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. بىز بۇ تىلىمىز ئارقىلىق ئۇيغۇرلۇقنىڭ ئۇرۇقىنى بالىلارنىڭ قەلبىگە تېرىيمىز. ئۇيغۇرلۇقنىڭ ئوتىنى سالىمىز. شۇڭا، مەن بىر بالىغا، بىر ئەۋلادقا تىلنى ئۆگەتمەي تۇرۇپ، باشقا نەرسىلەرنى ئۆگىتەلەيمىز، دېگەنگە ئانچە ئىشىنىپ كېتەلمەيمەن. بىز بالىلار تۇغۇلغاندىن تارتىپ، مەكتەپ يېشىغا يەتكۈچە بولغان جەرياندا ئائىلىدە تىل ئۆگىنىشىگە قانداق ياردەمچى بولۇش دېگەن نۇقتىلاردا توختىلىمىز، ئاندىن ساۋات چىقىرىشقا كېلىمىز. ھازىر چەتئەللەردىكى بەزى ئاتا-ئانىلاردا بولسۇن ياكى ئانا تىل مەكتەپلىرىدە بولسۇن، تىلى چىقمىغان بالىلارنىڭ مەجبۇرىي ساۋادىنى چىقىرىدىغان ئىشلار بولىۋاتىدۇ. مەن بۇنى باشتىن-ئاخىر قوللىمىدىم، بۇنى توغرا دەپ قارىمايمەن. ساۋات چىقىرىش تىلدا ھازىرلىق بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىلارغا ئانا تىل ئۆگىتىش دېيىلسە، چوڭلارنىڭ چەتئەل تىلى ئۆگەنگىنىدەك ئاۋۋال ئېلىپبەنى ئۆگىنىپ، ئاندىن ئوقۇش-يېزىشنى ئۆگىنىش دەپ چۈشىنىپ قالغان. يەنى، ئانا تىل دېگەن ئالتە ياشقا كىرگەندە ئانا تىل مەكتەپكە بېرىپ، ئۇيغۇرچە يېزىشنى ئۆگىنىش، دەپ. ئەسلىدە ھەرگىز ئۇنداق ئەمەس. كېلەر سائەتلىك دەرسىمىزدە نۆل ياشلىق (بوۋاق بالىلار) ئانا تىلنى قانداق ئۆگىنىدۇ، شۇ جەرياندا قانداق ئۇل سېلىش كېرەك، نېمە خىزمەتلەرنى قىلىش كېرەك، دېگەن مەزمۇنلار ھەققىدە توختىلىمىز. بۈگۈنكى دەرسىمىزنى تۈگىتىش ئالدىدا مەن بۇرۇنقى ئانىلارغا سۆزلەپ بەرگەن بىر ئىشنى دەپ بېرەي. چۈنكى، ئانىلارغا مۇنداقلا سۆزلەپ بەرگەن بۇ ئىش نۇرغۇن ئانىلارغا بەك تەسىر قىلغانلىقى ئۈچۈن، سىلەر بىلەنمۇ ئورتاقلىشىشنى توغرا تاپتىم.

      مېنىڭ چوڭ ئوغلۇم تۆت ياشتىن سەل ئاشقان چېغىدا، ئوغلۇمغا «بىز نېمىشقا ئۇيغۇرچىنى ئاناتىل دەيمىز؟» دېگەننى سۆزلەپ بەردىم. مەن دېدىمكى:

      «بىز ئۇيغۇرتىلىنى نېمىشقا ئانا تىل دەيدىغانلىقىمىزنى ساڭا سۆزلەپ بېرەي: ئانا تىل دېگەن ئاپات ىل دېگەن گەپ. سەن بىلىسەنغۇ، ‹ئاپا› دېگەن ‹ئانا› دېگەن گەپ. شۇڭا بۇ ‹ئاپا تىل› دېگەن نېمە دېگەن گەپ دېسەڭ، ئادەم ئاپىسىنىڭ قورسىقىدىكى ۋاقتىدىلا ئاشۇ گەپنى ئاڭلايدۇ. سەن مېنىڭ قورسىقىمدىن چىقمىغان ۋاقتىڭدا مەن ساڭا بەك جىق گەپلەرنى قىلىپ بېرەتتىم.» دېسەم، «مېنىڭ ئېسىمدە يوق» دېدى. «ئۇ ۋاقىتلار سېنىڭ ئېسىڭدە يوق، لېكىن، سەن بىلەتتىڭ، ئەتىگەندە تۇرۇپ، ‹قارا، بالام مەن بولكا يەۋاتىمەن›، دەيتتىم. سىرتقا چىقىپ ماڭساممۇ،  ساڭا گەپ قىلىپ ماڭاتتىم. كىتابلارنى ئوقۇپ بېرەتتىم. بىللە ناخشىلارنى ئاڭلايتتىم. كېيىن سەن تۇغۇلغاندا: ‹قاراڭلار، مېنىڭ بالام تۇغۇلدى› دەپ بىرىنچى بولۇپ مەن ساڭا ئۇيغۇر تىلىدا گەپ قىلغانتىم. مەن ئەللەي ۋاقتىمدا، ئاپامنىڭ قورسىقىدىكى ۋاقتىمدا، ئاپامنىڭ قورسىقىدىن چىققان ۋاقتىمدا مېنىڭ ئاپام، مەرەمنىسا موماڭ ماڭا مۇشۇنداق گەپ قىپتىكەن. مەرەمنىسا موماڭ ئانىسىنىڭ قورسىقىدىكى چېغىدىمۇ، مەرەمنىسا موماڭنىڭ ئانىسى ئايىمنىساخان موماڭ ئاشۇنداق گەپلەرنى قىلىپ بېرىپتىكەن. شۇنىڭ بىلەن بىز بىرىنچى بولۇپ ئاڭلايدىغان گەپ ئاپىمىز قىلغان گەپ بولغاچقا، ئاپىمىز دەپ بەرگەن گەپنى، شۇ ئۇيغۇرچە گەپلەرنى ‹ئانا تىل(ئاپا تىل)› دەيمىز».

      ئۇنىڭغا قانداق تەسىر بېرەركىن، دەپ مۇنداقلا دەپ بەرگەن بۇ گەپلىرىم ئۇنىڭغا بەك تەسىر قىلىپ كېتىپتۇ. مەن يەنە: «ئايىمنىساخان موماڭ مەرەمنىسا موماڭغا: ‹ئاپا تىلنى مەن سىزگە ئۆگەتتىم، سىزمۇ چوقۇم بالىڭىزغا ئۆگىتىپ قويۇڭ›، دەپتىكەن، شۇنىڭ بىلەن مەرەمنىسا موماڭ ماڭا: ‹بۇ ئۇيغۇرچىنى ماڭا ئايىمنىساخان مومىڭىز بەرگەن، شۇڭا، مەن سىزگە ئۆگىتىپ قويدۇم. سىز كېيىن چوقۇم ئۆتكۈر بالامغا ئۆگىتىپ قويۇڭ، جۇمۇ!› دېگەنىدى، شۇڭا مەن ساڭا ئۆگىتىپ قويىۋاتىمەن. بۇ ئانا تىل دېگەن مەرەمنىسا موماڭنىڭ ماڭا بەرگەن سوۋغىتى ئىدى. شۇڭا مەن بۇنى ساڭا سوۋغات قىلىپ كۈندە بېرىۋاتىمەن. سەن بۇ سوۋغاتنى كېيىن كىمگە بېرىسەن؟ سەنمۇ چوڭ بولۇپ، دادا بولغاندا، سەنمۇ بالاڭغا بەر، جۇمۇ» دېسەم كاللىسىغا بەك تەسىر قىلىپ كېتىپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، بۇرۇن «بىز ئۇيغۇرچە گەپ قىلىمىز» دەيدىغان بالام «بىز ئانا تىلدا گەپ قىلىمىز» دېگەن گەپنى چىقاردى. مېھمانلارغا بارساق، باشقا بالىلار ئۇيغۇرچە گەپ قىلمىسا، «ئاپا، پالانچى ئانا تىلدا گەپ قىلمايدىكەن» دەپ سۆزلەپ يۈردى. «ئانا تىل دېگەن ئاپا تىل دېگەن گەپ» دەپ، ھەتتا مېنى «ئاپا» دەپ چاقىرماي، «ئانا» دەپ چاقىرىدىغان بولىۋالدى بىر مەزگىل.

      دېمەك، بىز بالىلارنى كىچىك دېمەي، بالىلارنى مۇشۇنداق ئويلاندۇرىدىغان شەكىلدە دەپ بەرسەك، بالىلاردا ئوي-خىياللارنى ئويغىتىدىكەن، دەپ قالدىم. شۇڭا بۈگۈنكى دەرسنى مۇشۇ كەچۈرمىشىم بىلەن ئاياغلاشتۇردۇم. سىلەرنىڭمۇ مۇمكىن بولسا، مۇشۇنداق كەچۈرمىشلىرىڭلارنى بىز بىلەن ئورتاقلىشىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن. بالىلىرىڭلار سىلەر بىلەن ئۇيغۇرچە ئانا تىلدا چۈشەنچە ھاسىل قىلالىغۇدەك ياشقا كەلگەندە، مۇشۇنداق ئاددىي بىر سۆھبەتلەردە بولۇپ بېقىڭلار. بالىلاردىن «بۇنى نېمىشقا ئانا تىل دەيمىز؟» دەپ سوراپ بېقىڭلار ۋە چۈشەندۈرۈپ قويۇڭلار.

     

بالىلار بىلەن سۆھبەتلىشىپ باقسىڭىز، ئويلاپ باقمىغان ھاسىلاتلارغا ئېرىشىدىكەنسىز.. بالىلار بىلەن ئادەتتىكى تۇرمۇش پاراڭلىرىنىلا قىلىشماي، چوڭقۇر سۆھبەتلەردىمۇ بولۇپ بېقىڭلار. ھەر بىر بالا ئانا سۈتى بىلەن ۋۇجۇدىغا سىڭگەن ئۇيغۇرلۇق مۇھەببىتى بىلەن ياشايدۇ. بىز ئاتا-ئانا بولغۇچىلارنىڭ خىزمىتىمىز بۇ مۇھەببەتنى پەرۋىش قىلىپ ۋە كۆكلىتىپ ياشنىتىش دەپ ئويلايمەن.

492 total views, no views today

دەرسلەرنىڭ يازما نۇسخىسى

مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى ئانا تىل تەربىيىسى- 12 ئايلىقتىن 24 ئايلىققىچە

 بىر ياشلىق بالىلار مېڭىشقا باشلايدۇ. ئۇلار ماڭغانكەن دۇنيانى بېلىش پائالىيىتىمۇ جانلىنىپ كېتىدۇ. بىز ئىلگىرى كۆتۈرۈپ ئاپىرىپ كۆرسەتكەن نەرسىلەرنى ئەمدى ئۇلار ئۆزلىرى مېڭىپ بېرىپ ئېلىپ باققۇسى كېلىدۇ. ھەممە نەرسىنى تۇتۇپ، تارتىپ باققۇسى كېلىدۇ. ئۇياق-بۇياققا مېڭىپ يۈرۈپ ئۇچراتقان نەرسىلەرگە ئېسىلىپ، سىلاپ يۈرۈپ، ئەتراپىدىكى دۇنيانى قىزىقىش ئىچىدە تەكشۈرۈشكە باشلايدۇ.

يەنى بالىلار تۇغۇلغاندىن باشلاپ بىز ئۇلارغا ئەتراپىدىكى كۆرگەن شەيئىلەرنىڭ ئىسمىنى ئاتاپ دەپ بېرىپ تەكرارلاپ تۇردۇق.  شۇ نەرسىلەرنى ئەمدى ئۇلارمۇ رەسمىي تونۇش ئۈچۈن ئۆزلىرى تۇتۇپ ھەپىلىشىشكە قاراپ ماڭىدۇ.

بالا بۇ چاغدا ئۆزىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى سۆزلىرىنى دېيەلەيدۇ. ئاندىن ئۆيدە ئىسمى كۆپ ئاتالغان نەرسلەرنىڭ ئىسىملىرىنى بىلەلەيدۇ.

مەسلەن:<<توپ>> دېسىڭىز، توپقا قارىشى مۇمكىن.<<بوتۇلكا قېنى؟>> دېسىڭىز، بوتۇلكىنى ئىزدىشى مۇمكىن. بىز تەكرار-تەكرار دېگەنلىكىمىز ئۈچۈن بالا ئۇ نەرسىلەرنى تونۇيدۇ.

ئۆزۈمنىڭ بالىلىرىدىن ھىس قىلغانلىرىمغا، تۇتۇپ قويغان خاتىرىلىرىمگە قاراپ شۇنداق ئويلايمەن. بىر ياشلىق بالىلار ئۆزلىرى تېخى گەپ قىلالمىغان بىلەن ئۇلارغا دا-ىم دەپ بېرىلگەن ئاشۇ سۆزلەرنى ۋە كۆپ تەكرارلانغان جۈملىلەرنى چۈشىنىدۇ. سىزمۇ بالىڭىزنىڭ يېڭى ماڭغان ۋاقىتلىرىنى كۆز ئالدىڭىزغا كەلتۈرۈپ بېقىڭ، <<توپنى ئېلىڭە، توپنى ئېتىڭە.>> دېسىڭىز توپنى ئېلىپ تۇتىشى مۇمكىن. ئۇيۇنچۇق قونچاقلىرى بولسا،<<ئۇنى سۆيۈپ قويۇڭە.>> دېسىڭىز،  سۆيۈپ قويىشى مۇمكىن.

<<سۇنى ئىچىڭە، بۇ يەرگە كېلىپ ئولتۇرىڭە.>>دېسىڭىز ، ئۇلارنىمۇ قىلالىشى مۇمكىن. تېخى بەزىدە بىرەر نەرسىنى ئېلپ كېلىشنى ئېيىتسىڭىز، ئۇ نەرسىنى ئېلىپ كېلىشىمۇ مۇمكىن.

ئەگەر تىلدا مەقسەتلىك يىتەكلەش يېتەرلىك بولسا، يەنى سىز بالا بىلەن كۆپ بىللە بولغان، جىق پاراڭلىشىپ ئوينىغان، بالىغا كۆپ سۆزلەپ بېرىپ ،كۆپ شەيئىلەرنى تونۇشتۇرۇپ مەشىق قىلدۇرغان بولسىڭىز، بالىلارنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ يېتىلىشىگە ئەگىشىپ، سىز سۆزلەپ بەرگەن نەرسىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى دېيىشكە قاراپ يۈزلىنىدۇ، ھەتتا بەزى بالىلار توغرا دېيەلەيدۇ. مۇشۇنىڭغا ئەگىشىپ بىر ياشلىق بالىلارغا بەدەندىكى ئەزالارنى دېسىڭىز، كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ. ئەلۋەتتە بۇلارنى بالىلار ئۆزلىكىدىن بېلىپ قالمايدۇ. سىز بالا بىلەن دائىم ئويناپ، <<بۇرۇنۇڭ قېنى؟ ئېغىزىڭچۇ؟ قۇلاق قەيەردە؟ >>دېگەندەك ئويۇنلارنى ئوينىتىش، ئۆزىڭىز بالىنى زېرىكتۈرۈپ قويمايدىغان جانلىق بىر شەكىلدە قايتا-قايتا تونۇشتۇرسىڭىز شۇ ئارقىلىق ئۆگۈنىدۇ. بالىڭىزنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى تىل ئۆگۈنۈش ئىقتىدارىدا بۇنى ئېگەللىۋالالايدۇ. ئاندىن كېيىن «ئەڭ دەسلەپكى مىڭ سۆزلۈكۈم» دېگەندەك كاتوگورىيەلەر بويىچە تۈزگەن رەسىملىك سۆزلۈك كىتابلىرىنى شۇ ۋاقىتلاردىمۇ ئوقۇپ بېرىمىز، كېتابنى ئېچىپ قويۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى رەڭدار سىزىلغان رەسىملەردىكى شەيئقلەرنى تونۇشتۇرىمىز. بىر مەزگىل ئوقۇغاندىن كېيىن، <<ئالما قېنى؟ نەشپۈتچۇ؟>> دەپ سورىسىڭىز، مېۋىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى دىيەلمىگەن بىلەن كۆرسىتىپ بېرەلەيدۇ.

بالا توختىماي يېڭى سۆزلەرنى ئۆگىنىدۇ. بۇ سۆزلەرنىڭ بەزىلىرىنى بالا دېيىشكە باشلايدۇ. بەزىلىرىنى ئۆزى چىقىرالايدىغان تاۋۇشلىرى بىلەن تەلەپپۇز قىلىپ دېيىشكە تىرىشىۋاتقانلىقىنى ھىس قىلىپ تۇرىمىز.

بالا بىر يېرىم ياشلاردىن ئاشقاندا بىر سۆز بىلەن سىزدىن سوئاللارنى سوراشقا باشلايدۇ. ئۆزى ياقتۇرىدىغان بىرە نەرسىلەرنى ئۇچرىتىپ قالسا، شۇنىڭ ئىسمىنىلا دېيىش ئارقىلىق ئۇ نەرسىگە قىزىققانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. بىر-ئىككى تال سۆز بىلەن مەقسىتىنى ئىپادىلەپ سىز بىلەن پىكىر ئالماشتۇرماقچى بولىدۇ. لېكىن بالىلار يەنە ئوخشاش بولمايدۇ.  بەزى بالىلارنىڭ تىل تەرەققىياتى تىز بولىدۇ، بەزىلىرىنىڭ ئاستا بولىدۇ. شۇڭا بىز بالىلارنىڭ تىلى چىقىش مەزگىلىنى بىر ئۆلچەمگە سېلىۋېلىپ، بالىڭىز بىر ياش ياكى بىريېرىم ياشلاردا ئۆزى بىلەن تەڭ بەزى بالىلاردەك سۆزلىيەلمەي ياكى مەقسىتىنى ئىپادىلەش شەكلى ئۇلارغا ئوخشىماي قالسا، بۇنى ئارتۇقچە ئويلىۋېلىشنىڭ ياكى ئەنسىرەپ كېتىشنىڭ ھاجىتى يوق. بالىلارنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان بىر سۈرئەتتە تىل تەرەققىياتىنىڭ جانلىنىشىغا يول قويىشىمىز كېرەك.

مۇشۇ ۋاقىتلاردا بالا ئۆيىدىكى، تۇرمۇشىدىكى ئۆزىگە پىششىق تونۇشلۇق بولغان، ئۆزى بىلەن باغلىنىشلىق بولغان نەرسىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى دىيىشكە باشلايدۇ. بىز بالىنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئىقتىدارىغا ماس ھالدا ئۇلاردىنمۇ باشقا نەرسىلەرنى تونۇشتۇرۇشقا ئۇلارنى تەكرارلاپ بېرىش ئارقىلىق بالىنىڭ ئۆگۈنۈشىگە ياردەمچى بولىمىز. بالىغا يېڭى سۆزلۈكلەرنى تونۇشتۇرغاندا بالىغا كاتاگورىيەلەر بويىچە بۇ سۆزلەرنى ئۆگىتىمەن دەپ كۆڭلىمىزگە پۈكىۋېلىپ، شۇ سۆزلەرنى رەسىملىك كىتابلار ۋە ئەلۋەتتە رېئال ھاياتتىكى رېئال ھالىتى ۋە قوللىنىشىنى ۋاستە قىلىپ جانلىق شەكىلدە بالىغا كۆرسىتىش، ئوينىتىش ئارقىلىق تونۇشتۇرىمىز. بالىلار 12 ئايلىقتىن 24 ئايلىققىچە بولغان ئارىلىقتا بىز ئۇلارغا بەدەندىكى ئەزالارنى ئۆگەتتۇق دەيلى. بۇ چاغدا بەدەندىكى بارلىقئەزالارنى بىر باشتىن ئۆگەتسەك بۇ بالىغا تولىمۇ ئېغىر ۋە زېرىكىشلىك تۇيۇلىدۇ. باش،  چاچ، قول، پۇت، قورساق، يۈز، ئاندىن يۈزدىكى كۆز، بۇرۇن، ئېغىز، قۇلاق قاتارلىق ئورۇن ۋە ئىقتىدارلىرى جەھەتتىن روشەن پەرقلىنىدىغان، بالىنىڭ ھىس قىلىپ ئۆگۈنىشى قۇلايلىق بولغان  ئاساسلىق ئەزالارنى ئۆگەتسەك ياخشى. ئاندىن  كېيىملەردىمۇ ھەم شۇنداق. ئاساسلىق بولغان كېيىملەرنىلا ئۆگەتسەك يېتەرلىك. مەسىلەن: ئىشتان، چاپان، پايپاق، دوپپا ...دېگەندەك. ئۇنداق زېغىرلاپ كېيىملەرنىڭ پاسونلىرىدىن، تۈرلىرىدىن پەرقلەندۈرۈپ ئۆگۈتۈشكە كۈچەپ كېتىش سەل بالدۇرلۇق قېلىدۇ. رەڭلەردىمۇ ئانا رەڭلەردىن باشلىساق بولىدۇ.قىزىل، سېرىق، قارا، ئاق دېگەندەك.

بالىلار بىر ياشقا كىرگەن چاغدا تاماقلارنى ئۆزى تۇتۇپ يېيىشكە شۇنداق قىزىقىپ كېتىدۇ. شۇڭا ھەرخىل مېۋىلەر ۋە يىمەكلىكلەرنى ئۆز قولى بىلەن تۇتۇپ، ھىس قىلىپ بىلىشى، بىزنىڭ دەپ بېرىشىمىز جەريانىدا نەرسىلەرنىڭ ئىسمىنى ئاڭلاپ ھوزۇرلىنىپ يېگەچ ئۆگۈنىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىش دېگەندەك جانلىق ئۆگىتىشنىڭ ئۈنۈمى ياخشى بولىدۇ. بۇ جەرياندا ئۆگۈتىمەن دەپ مېۋىلەرنىڭ تۈرىنى بەك كۆپەيتىۋېتىش ياخشى ئەمەس. بالا ياخشى كۆرىدىغان، كۈندىلىك تۈرمۇشتا تاماق ئۈستەللىرىمىزدە دائىم تۇرىدىغان نەچچە خىل مېۋىلەر يېتەرلىك. مەخسۇس مېۋىلەرنى تونۇشتۇرىدىغان رەسىملىك كىتابلارنى ئېلىپ بالا بىرەر قېتىممۇ كۆرۈپ، يەپمۇ باقمىغان مېۋىلەرنى تونۇشتۇرۇش بەك بالدۇرلۇق قىلىدۇ.

بىز نۇرغۇن شەيئىلەرنى كىتاب ئارقىلىق ئوقۇپ تونۇشتۇرغان ۋاقتىمىزدا مونتەسسورى مائارىپى ئوتتۇرغا قويغاندەك، كىتابلارغا رىئال نەرسىلەرنى باغلاپ تۇرۇپ، ئوينىغاچ ئوقۇپ بېرىشنى، مەسلەن ئەگەر بىز كىتابتا ئالمىنى ئۆگىتىۋاتقان بولساق، يېنىغا ئالمىدىن بىرنى قويۇپ تۇرۇپ ئۆگۈتۈشنى بەك ئۈنۈملۈك دەپ قارايمەن. بالا مۇشۇ شەكىلدە ئۆگۈنۈپ، كىتابتىكى شەيئىلەر بىلەن بىر قاتار تونۇشۇپ بولغاندىن كېيىن، كىتابنىڭ ئىچىدىكى رەسىمدىكى نەرسىلەردىن بىر نەچچە خىلىنى ئۈستەلگە تىزىۋېلىپ، بالىلارغا ئاشۇ نەرسىنى ئەكىلىپ بېرىڭ،دەپ ئويناڭلار. بۇ ۋاقىتتىكى بالىلار يېڭى ماڭغاچقا، يۈگرەپ ئويناپ، بىر نەرسىلەرنى تۇتۇپ بېقىشنى بەك ياخشى كۆرگەچكە، ئويۇننى ئىنتايىن قىززىقىپ ئوينايدۇ، سىز نېمە دېسىڭىز يۈگرەپ بېرىپ ئەكىلىپ بېرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە سىزمۇ، بالا نەرسىنى ئەكىلىپ بەرگەن ۋاقىتتا، ئۇنى ئالقىشلاپ، رەھمەت ئېيتىپ، بالىدىن سۆيۈنگەن ئىپادىلەرنى بىلدۈرسىڭىز، بالا بۇنداق ئويۇننى چوقۇم ياخشى كۆرۈپ قالىدۇ. چۈنكى بالا كىتابتىن ئاڭلىغانلىرىنى، كۆرگەنلىرىنى ئۆزىنىڭ رىئال ھاياتىدىكى شۇ شەيئىلەرگە باغلاپ ئۆگەنسە بەك جانلىق بولىدۇ، ئەلۋەتتە.

ئۇنىڭدىن كېيىن، بىز بالىلارغا كىتابلارنى ئوقۇپ بەرگەن ۋاقتىمىزدىمۇ پەقەتلا سۆزلۈك كىتابلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى يەنە ئەڭ ئاددى، رىئال بولغان، كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بالىلارغا تونۇش بولغان مەزمۇنلارنى ۋەقەلىك قىلغان كىتابلارنى ئوقۇپ بەرسەك بولىدۇ. مېنىڭ ئوغلۇمنىڭ كىچىك بىر كىتابى بار ئىدى، مەن ئۇنى ئۆزەم<< كۈرەش بۈگۈن قايسى كىيمىنى كىيىدۇ؟>>  دەپ ئۇيغۇرچىگە تەرجىمە قىلغان ئىدىم. ئۇ كىتابتا << كۈرەش بىر كۈنى پۇتبول مايكىسىنى كىيىۋالاتتى، بىر كۈنى ئۇزۇن ئىشتىنىنى كىيىۋالاتتى، يەنە بىر كۈنى قىزىل كالتە ئىشتىنىنى كىيىۋالاتتى. ئۇخلايدىغان چاغدا ئۇخلاش كېيىمىنى كىيىۋالاتتى.>> دېگەندەك مەزمۇنلار بار ئىدى. كىتابتىكى مەزمۇنلار بەكلا قىسقا، لېكىن بالىنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىدىكى تونۇش ۋەقەلىكلەر تەسۋىرلەنگەن.

يەنە <<چىش چوتكا>> دەيدىغان بىر كىتابىمىز بار ئىدى. بىز بۇ كىتابنىمۇ ئوغلۇم بىر ياش ۋاقتىدىن تاكى ئۈچ ياشلارغىچە بەك ياخشى كۆرۈپ ئوقۇدۇق. بىز ئۇ كىتابنى ئوقۇپ ئوينىغان ۋاقىتلىرىمىزدا، چىش چوتكىللىرىمىزنى يېنىمىزدا قويىۋېلىپ، كىتابتا << كۈرەش چىشىنى چوتكىلاپتۇ >> دەپ،چىقسا، بىز يالغاندىن چىشىمىزنى چوتكىلاپ ئوينايتتۇق.

يەنە بىر ھېكايە كىتابىمىز بار ئىدى. ئۇنىڭدا<< بېكەتكە بىر ئاپتۇبۇس دۈت-دۈت قىلىپ كېلىدۇ، ئاندىن كېيىن ئاپتۇبۇسقا بىر پىل، زىراپە.....دېگەندەك نەچچە خىل ھايۋاناتلار چىقىدۇ. ئاپتۇبۇس يەنە دۈت-دۈت قىلىپ قوزغىلىپ ماڭىدۇ، بىر يەرگە كەلگەندە ئاپتۇبۇس ئوڭ تەرەپكە قىڭغىيىپ كېتىدۇ، ئىچىدىكى ھەممەيلەن توۋلىشىپ ئوڭ تەرەپكە بولۇپ كېتىدۇ. يانا بىر يەرگە كەلگەندە سول تەرەپكە قىڭغىيىپ كېتىدۇ، ئىچىدىكىلەر يەنە توۋلىشىپ سول تەرەپكە يېنى بولۇپ كېتىدۇ. شۇنداق قېلىپ يەنە بىر بېكەتكە كەلگەندە ھەممىسى چۈشۈپ قالىدۇ.>> مۇشۇنداق بىر ۋەقەلىك تەسۋىرلىنىدۇ. سىلەر ھېكايىنى ئوقۇش جەريانىدا، ئۆيدىكى ئاپتۇبۇس قىلغىلى بۇلىدىغان بىرەر نەرسىنى تېپىپ، ئۇنىڭغا ھايۋانات مودىللىرىنى سېلىپ ھېكايىدىكىگە ئوخشاش ھەركەتلەرنى قىلىش ئارقىلىق جانلاندۇرۇپ، ئوبرازلىق ئوينىساڭلار ئۈنۈمى ئىنتايىن ياخشى بولىدۇ.

مېنىڭچە بولغاندا بالىلىرىڭلارنىڭ تىلىنى جانلىق قىلىمىز دېسەڭلار، بىر ياشلىق بالىلار دېگەن ئەمدى تېخى ئۆزى مېڭىپ بىر نەرسىلەرنىڭ يېنىغا بېرىپ، تۇتۇپ بېقىشقا قىزىقىدىغان ۋاقتى. ئۇلار ھەرخىل ئىش-ھەركەتلەرنى قىلىپ بېقىشنى خالايدۇ. شۇنىڭدىن ھوزۇر تاپىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ياشتىكى بالىلارنى يېنىڭلاردا جىم ئولتۇرغۇزىۋېلىپ، تۆت-بەش ياشلىق بالىلارغا ئۆگەتكەندەك ئۆگۈتۈش مۇۋاپىق ئەمەس.

مېنىڭچە بولغاندا ئاتا-ئانىلاردىن، بىر-ئىككى ياشلىق بالىلارغا بەك تېخنىكىلىق تىل ئۆگۈتۈش تەلەپ قېلىنمايدۇ. لېكىن بۇ چاغدا ئاتا-ئانا بالىغا كۆپ ۋاقىت ئاجىرتىشى، بالا بىلەن كۆپ ئوينىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.

ئەمدى بالا بىلەن ئويۇن ئويناشتىمۇ دېققەت قىلىشقا تىگىشلىك نوقتىلار بار. بۇ ياش باسقۇچىدا بىز بالىلار بىلەن ئويۇن قائىدىسى يوق، ئەركىن ئويۇنلارنى ئوينىغىنىمىز ياخشى. ئاندىن بالىنى ئوينىتىپ يېنىدا باققۇچى بولۇپ ئولتۇرماي، ئامال بار ئويۇنغا قاتناشقۇچى بولۇش. ئويۇن جەريانىدا تىلنى ئاكتىپ قوللىنىش بەك مۇھىم. مەسلەن بىر ئويۇننى مىسال ئالايلى.  ھايۋاناتلارنىڭ مودېللىرىنى ئەكىلىپ ، ئۇلارنى تۇتۇپ، ئاۋازىنى دورىغان بولۇپ ، جانلاندۇرۇپ ئوينىسىڭىزمۇ بولىدۇ. مانا مۇشۇنىڭغا ئوخشاش بالىلارنى ئۆزىگە جەلىب قىلالايدىغان نۇرغۇن ئويۇنلار بار. بالىلار ئەەەر بۇ بىر ئۇلارنىڭ قىزىقىشىغا ۋە تەپەككۈر، قول-پۇت ھەرىكىتىنىڭ ئېقتىدارىغا ماسلاشقان ئويۇن بولسا بالىلار ئومۇميۈزلۈك ياخشى كۆرىدۇ. سىز بۇ ئويۇنلارنى بالىڭىزغا ھازىرلاپ بېرىپ،ئۆزىڭىزمۇ بۇ ئويۇنغا قاتنىشىسىز، ئاندىن سىز ئويۇننىڭ مەزمۇنىنى تىل ئارقىلىق توختىماي بالىغا سۆزلەپ بېرىسىز. ئاندىن كېيىن بالا ئويۇننى ياقتۇرۇپ، ئۇنىڭغا دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرگەندىن كېيىن، سىز ئويۇنغا قېتىلغاچ بالىنى كۆزىتىپ تۇرۇپ، ئويناۋاتقان نەرسىللىرىنىڭ ئىسىملىرىنى، رەڭلىرىنى، نېمە قىلىۋاتقانلىقىنى، نېمە ياساۋاتقانلىقىنى، نېمە سىزىۋاتقانلىقىنى، قانداق قېلىدىغانلىقىنى سۆزلەپ بېرىش ياكى سوراش ئارقىلىق، مۇشۇ كۆڭۈللۈڭ ئويۇننىڭ ئىچىگە تىلنى سىڭدۈرسىڭىز، مېنىڭچە بولغاندا بۇنىڭ رولى ئەڭ چوڭ بولىدۇ. چۈنكى بىر ياشلىق بالىغا مەيلى ئويۇندا بولسۇن ياكى كۈندىلىك ئىش-ھەركەتلىرىدە بولسۇن، بالىغا مەلۇم بىر شەكىل، مۇنتىزىم قائىدە، پروگرامما يۈرگۈزۈش مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا بالىنىڭ ئەركىن ئويىنىشىغا روخسەت قىلىشىڭىز ۋە ئويۇنغا قاتنىشىشىڭىز كېرەك. مۇشۇ جەرياندا بالىڭىزغا قىسقا-قىسقا جۈملىلەر بىلەن كونكرت شەيئىلەرنى ئاتاۋاتقانلىقىڭىزنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، كۆپ سۆزلەپ بەرسىڭىز، بالىڭىز تىل مۇھىتىدا سىز بىلەن قانچە كۆپ ئوينىسا، مۇشۇنىڭ ئۈنىمى ئەڭ چوڭ بولىدۇ.

بۇ ياشتىكى بالىلار سرىتقا چىقىشنى بەكلا ياخشى كۆرىدۇ. چۈنكى تېشى ئۆينىڭ ئىچىدىن پۈتۈنلەي پەرقلىق بولغان، بالىنىڭ قىززىقىشىنى قوزغايدىغان ناھايتى جەلىب قىلارلىق بىر دۇنيا. ئۇنىڭدا نۇرغۇن يىڭى شەيئىلەر، ئۆي ئىچىدە يوق نۇرغۇن نەرسىلەر بار. تېشىغا چىققان ۋاقتىڭلاردا كۈننى، دەرەخنى، يولدا كېتىپ بارغان ئىت-مۈشۈكلەرنى كۆرىشىڭلار مۇمكىن. بۇ بالىغا تەبىئەت دۇنياسىنى تونۇشتۇرۇشنىڭ، ئۇنىڭدىكى ھەر خىل ئىسىملارنى ئۆگىتىشنىڭ ياخشى پۇرسىتى.

بالىغا ھايۋاناتلارنى ئۆگەتكەن ۋاقتىڭلاردىمۇ ھەممە ھايۋاناتلارنى ئۆگۈتىشىڭلار ھاجەتسىز. يەنى بالىلار دائىم كۆرۈپ تۇرىدىغان ئىت-مۈشۈكلەر، ياكى يېزىلارغا بارغاندا كۆرۈپ قالىدىغان قوي- كالا، ئات....دېگەندەك، ئۆي ھايۋانلىرىنى ئاساس قىلغان ھالدا ئۆگىتىمىز. دېمەكچىمەنكى، نىشانلىق ئۆگۈتىدىغان سۆزلۈكلىرىڭىز كاتوگورىيەلەر بۇيىچە بولغاندا بەك كۆپ بولۇپ كەتمىسۇن. ئەتراپىڭىزدا، سىز ياشاۋاتقان يەردە يوق بولغان ھايۋانلارنى بالىغا رەسىملىرىنى كۆرسىتىپ، زورلاپ ئۆگۈتىشىڭىزنىڭ ھاجىتى يوق، كېيىن بالا چوڭ بولغانسىرى بىردىن-ئىككىدىن قوشۇپ ئۆگىنىپ ماڭىدۇ. بىر-ئىككى ياشلىق بالىلارغا ئەتراپىدا كۆرگەن، ئاڭلىغان، تۇتۇپ باققان، ئويناپ باققان، يەنى ئۆيدىكى ۋە تەبىئەتتىكى ئاساسلىق نەرسىلەرنى ئۆگۈنىشى يېتەرلىك دەپ قارايمەن. لېكىن ئەلۋەتتە، بالىلار ئۆزىنىڭ ئەركىن كۆزىتىش دائىرسىدە نۇرغۇن نەرسىلەرنى كۆرۈپ، كۆزىتىدۇ، تەبىئىيكى بالا بارلىق يېڭى شەيئىلەرگە قىزىقىدۇ. بۇ ۋاقىتتا بىز شۇ شەيئىلەرنى بالىغا ئېرىنمەي چۈشەندۈرىشىمىز كېرەك. لېكىن بالىغا بەك كەڭ دائىرىلىك نەرسىلەرنى ئۆگۈتىمەن دەپ، ئۇنى بالىلارنىڭ ھاياتىغا مەقسەتلىك ئەكىرىشىمىزنىڭ ھاجىتى يوق.

بىر ياشلىق بالىنىڭ تەرەققىياتى، بىر ياشلىق بالىلارنىڭ قولىنىڭ تۇتۇش ئىقتىدارى، ئويلاش، چۈشۈنۈش ئىقتىدارى قانچىلىك؟ ئۇلارغا قانداق ئويۇنچۇقلار ماس كېلىدۇ؟ قانداق ئويۇنلار ماس كېلىدۇ؟ دېگەندەك سوئاللار ئۈستىدە ئوبدان ئويلىنىپ بېقىڭلار. چۈنكى ئويۇنلارنى بالاڭلارنىڭ شۇ يېشىدىكى ئەھۋالىغا ماس ھالدا قانچە توغرا تاللىيالىساڭلار، بالىنىڭ قىزىقىشىمۇ شۇنچە كۈچلۈك بولىدۇ. ئويۇنۇڭلارمۇ شۇنچە كۆڭۈللۈك بولىدۇ. مەسىلەن: سىز بىر ياشلىق بالىڭىزغا ئۈچ ياشلىق بالىلارنىڭ ئويۇنچۇقىنى ئېلىپ بەرسىڭىز، بەلكىم ئۇ ئويۇنچۇقنى ئويناش بالىڭىزغا قىيىن كېلىشى ياكى مەنىسىز ھىس قىلىشى مۇمكىن. بالىنىڭ شۇ ۋاقتىدىكى تۇتۇش، بىر نەرسىلەرنى بىرتەرەپ قېلىش ئىقتىدارىغا ماس بولغان ئويۇنچۇقلارنى ئوينىغان ۋاقتىدىكىدەك ئۈنۈمى بولمايدۇ.

ئۇنىڭدىن كېيىن قوشاقلار، بالىلار ناخشىلىرىنىڭمۇ بالىنىڭ تىل تەرەققىياتىغا ئىنتايىن پايدىسى بار. 

بىزنىڭ ئۇيغۇرچە بالىلار ناخشىلىرىمىز بەك ئاز، ئەڭ كىچىك بىر-ئىككى ياشلىق بالىلارغا ماس كېلىدىغانلىرى يوق دىيەرلىك. ئەمدىلەتىن بۇنى ئويلاپ قولىمىزدىن كېلىشىچە تەييارلاشقا تېرىشىۋاتىمىز. بالىلار ناخشىلىرى بار دېگەن بىلەن، كىچىك بالىلارغا ۋىدىيولۇق قىلىپ ئىشلەنگەن، 1-2 ياشلىق بالىلار كۆرۈپ بىر نەسىلەرنى ھىس قىلالايدىغان، بالىلارنى جەلىب قىلالايدىغان قىلىپ ئىشلەنگەن ناخشىلىرىمىز يوق دېيەرلىك. مەن بالامغا ئېنگىلىزچە<<بارماق ناخشىسى>>،<<ئاپتۇبۇسنىڭ چاقلىرى>> قاتارلىق ناخشىلارنى ئۆزۈم ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ، <<يۇتۇب>>نىڭ كارائوكىيسىغا ئۆزۈم ئاۋاز بېرىپ، ئېيتىپ تەييارلاپ بەرگەنتىم. بالام ئۇنى بەك ياخشى كۆرۈپ قالغان ئىدى. يانا بىر نورۋېگچە <<مە..مە قوزىچاق >> دېگەن ناخشىنىمۇ ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ تەييارلاپ بەرگەنتىم. ئۇنى بالام ھازىرغىچە شۇنداق ياخشى كۆرۈپ ئېيتىدۇ. دېمەكچى بولغىنىم بىز يۇتىيۇبتا كۆرىۋاتقان بارلىق بالىلار ناخشىلىرى بالىلىرىمىزغا ماس كەلمەسلىكى مۇمكىن. بالىلار ناخشىلىرىمۇ ئەمەلىيەتتە بىر پېداگوگىكىلىق قائىدىنى ئاساس قىلىدۇ.

ئەگەر بىر ياشلىق بالىلارغا باشقا تىللاردىكى ئۇلار بىر ئاڭلاپ مەھلىيا بولۇپ قالغان ناخشىلىرىنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ، تەييارلاپ بېرەلىسەڭلار تېخى ياخشى. بالىلار مۇشۇنداق ناخشا، قوشاقلارنى ئېيتقان ۋاقتىدا، قوشاقنىڭ ئۇدارىغا ماس ھالاتتە چاۋاك چېلىپ تۇرۇپ بالىغا ئۇنىڭ رېتىم، ئۇدارىنى ھىس قىلدۇرۇپ ئېيتقۇزساق، بۇنىڭ تېخىمۇ پايدىسى بولىدۇ. بۇنىڭ ئۈنىمىنى دەماللىققا ھىس قىلالماسلىقىڭلار مۇمكىن، لېكىن بۇنىڭ ئۈنۈمىنى بىز كېيىن بالىنىڭ تىلى چىقىپ، رەسمىي ئاكتىپ سۆزلەشكە ئاتلانغان ۋاقتىدا ھىس قىلالايمىز.

مېنىڭ ئۆگەنگىنىم ۋە ھىس قىلغىنىمغا ئاساسەن، 12-24 ئايلىق بالىلارنىڭ تىلى چىقىۋاتىدۇ دېگىنىمىز بىلەن يەنىلا ئاساسلىقى بالا ئاڭلاپ ئۆگۈنىدىغان دەۋىر. شۇڭا بۇ چاغدا سىلەر چۇقۇم بالىلار بىلەن ياخشى ئالاقە ئورنىتىشقا، بالا بىلەن كۆپ ئويناشقا، كۆڭۈللۈك ئويۇنلارنى ئويناش جەريانىدا سۆزلەپ تۇرۇشقا چۇقۇم ئەھمىيەت بېرىڭلار. بالىلار نۇرغۇن سۆزلەرنى ئويۇن جەريانىدا ئاڭلايدۇ، چۈشىنىدۇ، ئۆزلەشتۈرىدۇ. ھەم بالىلار ئويۇننى قانچە ياخشى كۆرسە، سىلەرنىڭ دەپ بېرىۋاتقىنىڭلارمۇ بالىغا شۇنچە ئۆزلىشىدۇ. مانا بۇ بالىلارنىڭ ئويۇنلار جەريانىدا جانلىق تىل ئۆگىنىشى بولىدۇ. لېكىن بالىلار بۇ ۋاقىتتا ئۆگەنگەنلىرىنىڭ ھەممىنى سۆزلەپ ئىشلىتىپ بولالمايدۇ. بالىلار گەرچە تېخى رەسمى سۆزلىيەلمىسىمۇ، لېكىن ئۇلار بىر يدشتىن باشلىپ ناھايىتى ئاكتىپ تىل ئۆگىنىش سەپىرىنى ئاللىقاچان باشلىغان ۋە تۇنۇش، بىلىش، خاتىرىسىگە ئېلىش، ئاڭلاپ چۈشىنىش ۋە دەپ بېقىشقا ئىنتىلىش قاتارلىق جەريانلار بىلەن تىل بايلىقىنى ھازىرلايدۇ.

شۇڭا 12-24 ئايلىققىچە بولغان بالىلارغا تىل تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن قىلىدىغان ئاساسلىق ئىشىمىز، بالىلار بىلەن بىللە ئويناش، بالىلارنىڭ شۇ جەرياندا تىلنى ئاڭلىشىغا، ئۇنى رىئال نەرسىلەر بىلەن باغلاپ ھىس قىلىشىغا، بىلىشىگە يېتەكچىلىك قېلىش ۋە ياردەم قىلىشتۇر.  

 

1,612 total views, no views today

دەرسلەرنىڭ يازما نۇسخىسى

دەسلەپكى يىللار ئائىلە تەربىيىسى ۋە ئانا تىل، كىملىك تەربىيسى ھەققىدە ئويلىغانلىرىم

بىزگە بۇرۇندىن پەرزەنت تەربىيەسى دىگەن ئۇقۇم ناتونۇش ئەمەس. ئۇيغۇرلار ئەزەلدىنلا پەرزەنت تەربىيەسىگە ئەھمىيەت بەرگەن بىر مىللەت. يەنى ئائىلە تەربىيەسىدە ئەخلاقىي تەربىيەنى مۇھىم ئورۇنغا قويۇپ، پەرزەنتلەرنى پەزىلەتلىك ئىنسانلاردىن قىلىپ تەربىيلەشكە ئەھمىيەت بېرىش،  بالىلارغا ھۈنەر ماھارەت ئۈگىتىش، ئاتا مىراس كەسىپلەرنى ئىگەللىتىش ئارقىلىق ئۇلارنى ياشاشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدىغان قىلىپ تەربىيلەش ئۇزاق دەۋىرلەردىن بېرى بىزدە بار ئىشلار... كىلاسسىك ئەسەرلىرىمىزگە قارىساقمۇ بىز بۈگۈن ئىلغار دەپ باشقىلاردىن ئۈگىنىۋاتقان چۈشەنچىلەرنىڭ بىزدىمۇ بۇرۇندىنلا بولغانلىقىنى ناھايىتى روشەن كۆرەلەيدىكەنمىز. قاراخانىيلار دەۋرىدىكى ئۇلۇغ ئالىم، مۇتەپپەككۇر، ئەدىب يۈسۈپ خاس ھاجىپ «قۇتادغۇبىلىك» تە پەرزەنتلەرنى تەربىيلەش ھەققىدە مەخسۇس بىر باپ يازغان ئىكەن. مەن توردىكى مەنبەلەردە بۇ باپتا يېزىلغان مۇنداق مىسرالارنى ئۇچراتتىم.

تۇغۇلسا ساڭا ئاي كەبى قىز-ئوغۇل،

ئاڭا تەربىيچى سەن ئۆزۈڭلا بول.

بۇ مىسرالار مېنىڭچە بىزگە بالا تۇغۇلۇشى بىلەنلا ئاتا-ئانا بولغۇچى پەرزەنىتلىرىگە تەربىيەنى باشلاش لازىملىقىنى، پەرزەنىت ئۈچۈن ئاتا-ئانىنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇستاز ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

ئوغۇل قىزغا ئۈگەت بىلىم ھەم ئەدەب،

بېرۇر ئۇ ساڭا ئىككى دۇنيادا نەپ.

بۇ مىسرالار بىزگە تەربىيەنىڭ كەڭ دائىرىسىنى كۆرسەتكەن. بىز پەرزەنىتلىرىمىزگە ياشاش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ھۈنەر-كەسىپ، بىلىملەرنىلا ئەمەس، بەلكى ئىمانلىق، دىيانەتلىك، پەزىلەتلىك دۇرۇس ئىنسانلاردىن بولۇشنىمۇ ئۈگىتىشىمىز كېرەك. ئەگەر ئاتا-ئانا بولغۇچى بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرالىسا بۇنىڭ ئىنكامى كاتتىدۇر. ئاتا-ئانا بۇ ئەجرى ئۈچۈن ئىككى دۇنيادا يۈزى يورۇق ۋە ئەزىزدۇر.

دېمەكچى بولغىنىم بۇلار بىز ئۈچۈن يېپيىڭى تىمىلار ئەمەس. بىز ھەم بۇنىڭغا ئەھمىيەت بەرگەن، ئىزدەنگەن ، ھەم ئۆزىمىزگە خاس بولغان ئەنئەنىمىزنى، مەدەنىيىتىمىزنى ياراتقان مىللەت ئىدۇق. لېكىن كېيىنكى دەۋىرلەردە بىزنىڭ بۇ جەھەتتىكى تونۇشىمىز سۇسلاشتى. ئەسلىمىزنى ئۇنتۇپ قالدۇق. بولۇپمۇ بىز بالىلىرىمىز تۇغۇلغاندىن مەكتەپ ياشلىرىغا يەتكۈچە ئاساسلىقى بالىلىرىمىزنى باقتۇق، لېكىن تەربىيلىمىدۇق. دەسلەپكى يىللار تەربىيىسى دىگەن ئۇقۇمنى بىز بەك تار دائىرىدە چۈشىنىپ ئەمدىلەتىن بىز بۇنى دۇنيادىكى ئىلغار مىللەتلەردە ھازىر ئومۇملاشقان زامانىۋى مائارىپ مېتۇدلىرىغا بىرلەشتۈرۈپ، ئۆزىمىزدە ئەسلىدە بولغان ئېسىل ئەنئەنىلەرنى يادىمىزغا ئالغان ھالدا، ئەسلىمىزگە قايتىپ تۇرۇپ ئۈگىنىۋاتىمىز، ئەھمىيەت بېرىۋاتىمىز.  بۇ ھەقتە دەرىسخانىلار ئېچىلدى. بىزگە ھازىر بۇ ئۇقۇملار ئانچە ناتونۇش بولمىسىمۇ ، ئۈگىنىش سەپىرىمىز ئەمدى باشلاندى دەپ ئويلايمەن. دەسلەپكى يىللار تەربىيىسى ئاساسلىقى ئائىلە مائارىپى. ئاندىن بالا يەسلى باشلىغاندىن كېيىن بۇ خىزمەتنىڭ مۇھىم بىر بۆلىكىنى يەسلىمۇ ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ. قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر بۇ خىزمەتتە ئاتا- ئانا بەكمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ، يەنى ئاتا-ئانا بالىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ئوقۇتقۇچىسى دەپ قارىساق بولىدۇ. چۈنكى ئاتا-ئانىنىڭ بىر ئەۋزەللىكى بار، يەنى دۇنيادا بىر بالىنى ھېچكىم ئۆز ئاتا-ئانىسىدەك چۈشەنمەيدۇ. بالىمىزنىڭ مىجەز خۇلقىنى، نىمىنى ياخشى كۆرىدۇ، ھەر خىل ئىشلارنى قانداق ئويلايدۇ، قانداق بىر تەرەپ قىلىدۇ، قانداق ئادەتلىرى بار؟ بۇنى بىز ئەڭ ياخشى بىلىمىز ھەم بالىلارمۇ بىزنىڭ باغرىمىزدا ئۆزىنى ئەڭ بىخەتەر ھىس قىلىدۇ. بۇ ئىشلار، يەنى بىر بالىنى چۈشىنىش ۋە بالا بىلەن بۇ خىل چۈشىنىشنىڭ ۋاستىسى بىلەن مۇشۇنداق يېقىن ۋە بىخەتەر بولغان بىر باغنىڭ بولۇشى بىر بالىنىڭ ئۈگىنىشىنى مۇۋەپپىيەتلىك ئېلىپ بېرىشتا بەك مۇھىم ئامىللار. چۈنكى ھەر بىر بالا ئۆز ئالدىغا بىر دۇنيا، ھەر بىر بالىنىڭ بىر خاسلىقى بار. بىز ھەممە بالىلارغا ئورتاق بولغان ئومومىي بىلىملەردىن سىرىت، ئەنە شۇ بالىمىزنىڭ خاسلىقىنى چۈشەنسەك بالىنىڭ ئۈگىنىشىنى قانداق ئېلىپ بېرىشنى ئاسانراق پىلان قىلالايمىز. ئاتا- ئانىدا نەق مۇشۇ مۇمكىنچىلىك بار. يەنى ئاتا-ئانا بالىنىڭ ئۈگىنىش پائالىيىتىنى ئىندۇۋىداللىققا ئىگە قىلالايدۇ، يەنى بالىنى ئەڭ ياخشى چۈشىنىدىغان بىرى بولۇشتەك مۇشۇ ئەۋزەللىك بىلەن مۇشۇ بالىغا ئەڭ ماس كەلگەن، ئەڭ ئۈنۈملۈك بولغان بىر شەكىل، ئۇسۇل ۋە مېتودنى تېپىپ چىقالايدۇ.

بۈگۈنكى بالىلىرىمىزنىڭ، مەيلى ۋەتەن ئىچىدىكى بولسۇن مەيلى چەتئەلدىكى بالىلار بولسۇن شارائىتى باشقىچە، ئېھتىياجلىرىمۇ ھەم شۇنداق. بىزنىڭ بالىلىرىمىز چەتئەللەردە تۇغۇلغان تۇنجى ئەۋلات ئۇيغۇرلار بولۇپ ياشاۋاتىدۇ. بۇ بالىلارنىڭ تىلىنى ئۈگىنىش، دىنىنى ئۈگىنىش، تارىخى ۋە مەدەنىيىتىنى ئۈگىنىش، ۋەتەنسىز تۇرۇپ شۇ ۋەتەننىڭ ئىگىسى ئىكەنلىكىنى بىلىش، ئۆز مىللىتىنىڭ قانداق بىر مىللەت ئىكەنلىكىنى تونۇش ۋە شۇ مىلللەتتىن بولۇشتىن ئىبارەت مۇقەددەس ۋە شۇنداقلا ئېغىر ۋەزىپىسى بار. بىزنىڭ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەۋجۇتلىقى ھەم پۈتۈنلەي مۇشۇ بالىلارغا باغلىق. ئۇلار بىزنىڭ كەلگۈسىمىزنى يارىتىدۇ. ئۇلارنىڭ قانداق بىر ئەۋلاتلاردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقىشى ۋە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن قانداق بىر كەلگۈسىنى يارىتىشى ناھايىتى چوڭ دەرىجىدە بىزنىڭ ئائىلە مائارىپىمىزغا، ئاتا-ئانىلارنىڭ قانچىلىك تىرىشچانلىق كۆرسىتەلىشىگە باغلىق. شۇڭا بۇ يەردىكى تەربىيە خىزمىتىمىزدە بۇرۇنقى ھېچقانداق بىر دەۋردە بولمىغان بىر ئويغىنىش ۋە تىرىشچانلىق بولۇشى كېرەك دەپ ئويلايمەن.

بىز ياشاۋاتقان بۇ ماكان ۋە زامان بىزدىن بالىنى ساغلام بېقىپ چوڭ قىلىدىغان، يەنى بالىغا مەززىلىك تاماقلارنى ئېتىپ بېرەلەيدىغان، ساغلاملىقىغا، ئامانلىقىغا مەسئۇل بولىدىغان، مېھىر مۇھەببىتىنى بېرىپ كۆيۈنۈپ باقىدىغان مېھرىبان ئاتا- ئانا بولۇشتىن سىرىت، بالا تۇغۇلغاندىن باشلاپلا باشلىنىدىغان ئائىلە مائارىپى ھەققىدىكى زۆرۈر بىلىملەرنى ئىگەللىگەن ئوقۇتقۇچى، تەربىيچى بولۇشىمىزنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. خوشاللىنارلىقى ھازىر ئانىلاردا مانا مۇشۇ بىلىملەرنى ئۈگىنىش قىزغىنلىقى شۇنداق يۇقىرى. بۇ ئىزدىنىش روھىمىز ۋە تىرىشچانلىقىمىزغا يارىشا ئاللاھ خالىسا بالىلىرىمىز ھەم مۇشۇ ئالاھىدە دەۋردە، مىللەتنىڭ ئېغىر خاراپ ھالى ئۇلارغا يۈكلەۋاتقان ئېغىر ۋەزىپىلەرنى ئۆز زىممىسىگە ئالالايدىغان، دىنىنى ۋە كىملىكىنى تونۇغان، ئەخلاقلىق كىشىلەردىن، ھەقىقىي ئۇيغۇر ئەۋلاتلىرىدىن بولۇپ يېتىشىپ چىقار. بىزگە شۇ كۈنلەر نىسىپ بولسۇن.

 

دەسلەپكى يىللار ئائىلە مائارىپى دېگىنىمىزدە ئاساسلىقى تۆۋەندىكى كاتاگورىيەلەر بويىچە بولىدۇ. يەنى بالىلارنى ساغلام ئوزۇقلاندۇرۇش، ئۇلارنى ساغلام جسمانى ۋە روھى ساپاغا ئىگە چوڭ قىلىش، شەيئىلەرنى، دۇنيانى تونۇشتۇرۇش، ئەقلى ئېقتىدارىنى قېزىش ۋە چېنىقتۇرۇش، بىلىم ئۈگىنىش ئېقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش ۋە چېنىقتۇرۇش، پەزىلەت تەربىيەسى، مىجەز خارەكتىر تەربىيەسى، تۇرمۇشتىكى ئۇششاق چۈششەك ئىشلارنى مەزمۇن قىلغان ئۈگىنىش پائالىيىتى ئارقىلىق جاپادىن قورقمايدىغان خارەكتىردە مۇستەقىل تۇرمۇش كەچۈرۈش ۋە ياشاش ئېقتىدارى يېتىلدۈرۈش قاتارلىقلار. بىز بۇ خىزمەتنى بالىمىز تۇغۇلغان باشلاپلا باشلايمىز. بالىلار يەسلى باشلىغاندىن كېيىن بۇ خىزمەتلەر ئائىلە-يەسلى ھەمكارلىقىدا تېخىمۇ جانلىق بولىدۇ. لېكىن بالىغا ئانا تىلىنى، مەدەنىيىتىنى، دىنىنى ئۈگىتىش، كىمىلىكىنى تونۇتۇشتىن ئىبارەت بۇ مۇھىم خىزمەتنى بىزگە ھېچكىم قىلىپ بەرمەيدۇ. بۇ پەقەت ئاتا-ئانىنىڭ خىزمىتى. بالىلار ئۈچۈن بۇلارنى ئۈگىنىدىغان  ئائىلىدىن باشقا مەكتەپ يوق. بىزنىڭ ھەممە دۆلەتلەردە ئۆزىمىزگە يارىشا ئۇيغۇر جامائىتىمىز بار. لېكىن بالىلىرىمىز ئۆزلىرى چىقىپ  بۇ جامائەتكە ئارىلىشىپ ئۈگىنىپ كېتەلمەيدۇ. بولۇپمۇ كىچىك چاغلىرىدا. ئاساسلىق خىزمەت يەنىلا ئائىلىدە بولىدۇ. ئاتا-ئانىلار بالىلارغا ئۈگىتىپ، ئاندىن ئۇلارنى قولىدىن يېتىلەپ ئۇيغۇر توپىنىڭ ئىچىگە يەنە ئۆزى ئەكىرىدۇ. يەنى بۇ ئىجتىمائى توپنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلۇقنى تېخىمۇ ياخشى ھىس قىلىشى ۋە ياشىشىدا يەنىلا ئاتا-ئانىلار ھەر ۋاقىت يېتەكچى بولۇپ تۇرىدۇ. شۇڭا مەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئېيىتقاندا بىزنىڭ دەسلەپكى يىللار ئائىلە مائارىپىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم مەزمۇنى بالىلارغا ئانا تىل ۋە كىملىكىنى ئۈگىتىش بولۇشى كېرەك دەپ قارايمەن. بۇ بالا تۇغۇلۇشى بىلەنلا باشلىنىشى ۋە ئىزچىل ناھايىتى ئاكتىپ پوزىتسىيە بىلەن داۋاملىشىشى زۆزرۈر بولغان مۇھىم ۋە تەخىرسىز خىزمەتتۇر.

1,141 total views, 1 views today